Kur bie shi dhe kur kam ng\u00e9 shkruaj n\u00eb FaceBook nga nj\u00eb rekomandim leximi, q\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve u duket es\u00e9. \u2018Ernst Fraenkel, Shteti i dyfisht\u00eb-Nj\u00eb kontribut n\u00eb teorin\u00eb e diktatur\u00ebs\u2019, New York 2010 (Oxford University Press): \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr e hershme, e botuar p\u00ebr s\u00eb pari m\u00eb 1941 jasht\u00eb Gjermanis\u00eb, pik\u00ebrisht kur regjimi nazist i Rajhut t\u00eb Tret\u00eb ndodhej n\u00eb pikun e vet.<\/p>\n
Mir\u00ebpo ajo ribotohet dendur dhe n\u00eb shum\u00eb gjuh\u00eb, sepse vler\u00ebsohet nd\u00ebr referencat m\u00eb t\u00eb domosdoshme, si vep\u00ebr q\u00eb zbuloi dhe e shpalli sheshit se qysh lind e instalohet nj\u00eb diktatur\u00eb. Ve\u00e7an p\u00ebr ne shqiptar\u00ebt, q\u00eb prej p\u00ebrjetimeve tona mund t\u00eb pandehim-gabimisht-se nj\u00eb diktatur\u00eb vjen e vendoset vet\u00ebm n\u00eb rrethanat specifike mbas nj\u00eb pushtimi a nj\u00eb lufte, si rrjedhoj\u00eb e \u2018fitores\u2019 s\u00eb nj\u00eb force politike e cila imponohet si regjim diktatorial, \u00e7far\u00eb edhe ndodhi n\u00eb Shqip\u00ebri, etj.<\/p>\n
Politologu gjerman Ernst Frankel (1898-1975) na tregon q\u00eb nuk ndodh vet\u00ebm ashtu si\u00e7 mund ta dinim deri dje: nj\u00eb diktatur\u00eb mund t\u00eb instalohet edhe n\u00eb koh\u00eb paqeje, edhe n\u00eb rrethana kushtetuese t\u00eb nj\u00eb pushteti t\u00eb arritur me vota, i cili fillon t\u00eb cenoj\u00eb e t\u00eb cungoj\u00eb lirit\u00eb kushtetuese.<\/p>\n
At\u00ebher\u00eb shtetasit ndodhen p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb situate t\u00eb deformuar: kur shteti i tyre nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb tyre, por n\u00eb funksion vet\u00ebm e vet\u00ebm t\u00eb nj\u00eb pushteti, cilido qoft\u00eb ai. Nd\u00ebr teknikat e larmishme t\u00eb grushtit t\u00eb shtetit \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr nj\u00eb grusht shteti mjaft origjinal: q\u00eb nuk jepet nga jasht\u00eb pushtetit, p\u00ebr ta rr\u00ebzuar at\u00eb, por nga vet\u00eb pushteti p\u00ebr t\u2019iu imponuar shtetasve n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb jokushtetuese.<\/p>\n
Ta lexosh sot \u2018Shtetin e dyfisht\u00eb\u2019 t\u00eb Fraenkel-it i bie t\u00eb jesh lexues me fat posa q\u00eb ngjarjet n\u00eb ndodhje e sip\u00ebr n\u00eb \u2018Turqin\u00eb mike\u2019 dhe n\u00eb Rumanin\u00eb \u2018romantike\u2019 t\u00eb japin dor\u00eb si nj\u00eb ilustrim me ngjyra i nj\u00eb deformimi t\u00eb ngjash\u00ebm me at\u00eb q\u00eb p\u00ebrshkruhet te \u2018Shteti i dyfisht\u00eb\u2019.<\/p>\n
Madje shejnit\u00eb e kufizimit t\u00eb lirive kushtetuese dallohen sot aty-k\u00ebtu edhe n\u00eb vende t\u00eb cil\u00ebsuara si demokratike t\u00eb Bashkimit Europian me shkasin e mbrojtjes s\u00eb shtetasve nga \u201crreziqe potenciale\u201d, si p\u00ebr shembull terrorizmi. Sepse gjithnj\u00eb duhet gjetur nj\u00eb shkas. Si e thoshte Don Kishoti i Nolit? \u201cDo t\u00eb t\u00eb \u00e7kallmonj, ve\u00e7 sa t\u00eb gjenj nj\u00eb sebep\u2026\u201d.<\/p>\n
Fraenkel-i ballafaqon n\u00eb vepr\u00ebn e tij dy entitete shtet\u00ebrore: nj\u00eb Shtet normativ (Normenstaat), i mb\u00ebshtetur n\u00eb kushtetut\u00ebn e vendit dhe legjislacionin p\u00ebrkat\u00ebs, dhe nj\u00eb shtet paralel q\u00eb e ka quajtur \u2018Ma\u00dfnahmenstaat\u2019, i cili mbetet n\u00eb politologji koncept i tiji origjinal. Duke qen\u00eb term i ri dhe jo i leht\u00eb p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrkthyer, anglishtja e ka dh\u00ebn\u00eb me \u2018Prerogative State\u2019, fr\u00ebngjishtja me \u2018\u00c9tat discr\u00e9tionnaire\u2019, italishtja me \u2018Stato discrezionale\u2019.<\/p>\n
Shqip mund t\u00eb thuhej \u2018Shtet i masave t\u00eb ve\u00e7anta\u2019, \u2018Shtet i masave t\u00eb jasht\u00ebzakonshme\u2019 ose thjesht \u2018Shtet i mas\u00ebmarrjes\u2019. Jan\u00eb partit\u00eb n\u00eb pushtet ato q\u00eb synojn\u00eb ta prodhojn\u00eb nj\u00eb shtet t\u00eb till\u00eb paralel brenda shtetit kushtetues. Dhe shtetasit, kur u ndodh tjet\u00ebrsimi ndaj shtetit, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb kur shteti u duket si di\u00e7ka e dh\u00ebn\u00eb \u2018nga lart\u2019, q\u00eb nuk e kan\u00eb krijuar ata vet\u00eb p\u00ebr t\u2019u sh\u00ebrbyer po atyre vet\u00eb, u shp\u00ebton fakti q\u00eb shteti si krijim historik nuk ka qen\u00eb dhe nuk \u00ebsht\u00eb dhe as mund t\u00eb jet\u00eb produkt i partive. Kreu \u201cPartia si instrument i shtetit t\u00eb masave t\u00eb jasht\u00ebzakonshme\u201d n\u00eb librin e Fraenkel-it p\u00ebrb\u00ebn nj\u00ebrin nga krer\u00ebt m\u00eb t\u00eb kuptuesh\u00ebm p\u00ebr lexues si tan\u00ebt.<\/p>\n
N\u00eb Rajhun e Tret\u00eb goditja Shtetit normativ iu dha n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb akti t\u00eb njohur si \u2018Karta e Jasht\u00ebzakonshme Kushtetuese\u2019, m\u00eb sak t\u00eb em\u00ebrtuar \u2018Dekreti p\u00ebr Mbrojtjen e Popullit dhe t\u00eb Shtetit\u2019 i 28 shkurtit 1933. Ishte nj\u00eb nd\u00ebrhyrje dinake n\u00eb kushtetut\u00ebn gjermane, shpallur n\u00eb form\u00eb dekreti mbas djegies s\u00eb Rajhshtagut-pra me t\u2019u gjetur shkasi-dhe p\u00ebrb\u00ebhej nga tri seksione, t\u00eb cilat autori i ka botuar n\u00eb Shtojcat e librit.<\/p>\n
K\u00ebshtu filloi n\u00eb Gjermanin\u00eb naziste kontrolli i sistemit gjyq\u00ebsor nga partia n\u00eb pushtet n\u00ebp\u00ebrmjet policis\u00eb politike, instrument tipik i \u2018shtetit t\u00eb masave t\u00eb jasht\u00ebzakonshme\u2019: Ma\u00dfnahmenstaat. Nuk u p\u00ebrdor termi anglosakson vetting, mbase ngaq\u00eb anglosakson\u00ebt qen\u00eb \u2018armiq\u2019 t\u00eb Rajhut t\u00eb Tret\u00eb. T\u00eb drejtat e nj\u00eb individi do t\u00eb vareshin nga vler\u00ebsimi politik q\u00eb i b\u00ebhej atij. Deri edhe nj\u00eb dokument fillestar, p\u00ebr shembull certifikata e lindjes, mund t\u00eb mos jepej n\u00ebse nuk miratohej nga policia politike.<\/p>\n
N\u00ebp\u00ebrmjet k\u00ebsaj teknike \u2018shteti i masave t\u00eb jasht\u00ebzakonshme\u2019 zuri t\u00eb ve\u00e7onte mes shtetasve t\u00eb shtetit normativ ata q\u00eb llogariteshin \u2018armiq\u2019 n\u00eb baz\u00eb arsyesh politike. Dhe nuk qe m\u00eb \u00e7\u00ebshtje individ\u00ebsh: fjala ishte p\u00ebr mas\u00ebmarrje qart\u00ebsisht arbitrare ndaj grupesh popullsie t\u00eb paracaktuara si \u2018armiq t\u00eb regjimit\u2019.<\/p>\n
Si t\u00eb till\u00eb, \u2018armiqt\u00eb e regjimit\u2019 do t\u00eb asgj\u00ebsoheshin edhe ekonomikisht etj. Ekzistimi kushtetues i lirive mbetej n\u00eb fuqi, p\u00ebr sy e faqe i pacenuar, nd\u00ebrsa ekzistimi i tyre n\u00eb realitetin e p\u00ebrditsh\u00ebm gjerman ishte asgj\u00ebsuar kryek\u00ebput dhe \u2018sovraniteti popullor\u2019 kishte mbetur nj\u00eb fjal\u00eb goje.<\/p>\n
Kishte edhe gjerman\u00eb q\u00eb rezistuan, q\u00eb nuk u pajtuan, q\u00eb protestuan dhe madje u flijuan duke l\u00ebn\u00eb kokat p\u00ebr ta mbrojtur shtetin normativ. T\u00eb tjer\u00eb u lavir\u00ebn duke u treguar t\u00eb paq\u00ebndruesh\u00ebm. E shumta rezultuan t\u00eb pakuraj\u00eb, e mbyll\u00ebn goj\u00ebn me w\u00fcrstel dhe e shuan etjen me birr\u00eb t\u00eb zez\u00eb. Ndoshta edhe u k\u00ebrc\u00ebnuan e shantazhuan, af\u00ebrmendsh me forma t\u00eb asaj kohe, ngaq\u00eb asomoti sms-t\u00eb nuk ekzistonin.<\/p>\n
Se n\u00eb \u00e7\u2019katastrof\u00eb historike e shpuri popullin gjerman kjo dyfish\u00ebsi shtet\u00ebrore, kur \u2018shteti i masave t\u00eb jasht\u00ebzakonshme\u2019 ia doli ta n\u00ebp\u00ebrk\u00ebmbte shtetin normativ, kjo po dihet. Gjerman\u00ebt, q\u00eb shfaj\u00ebsohen se e p\u00ebsuan duke u z\u00ebn\u00eb n\u00eb befasi, e meritojn\u00eb t\u2019ua kujtosh th\u00ebnien e njohur t\u00eb ustallar\u00ebve t\u00eb materializmit historik t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritur p\u00ebr sa t\u00eb tjer\u00eb: kombit dhe gruas nuk u falet \u00e7asti i dob\u00ebsis\u00eb kur edhe aventurieri i par\u00eb mund t\u2019i v\u00ebr\u00eb posht\u00eb e t\u2019i p\u00ebrdhunoj\u00eb.<\/p>\n
N\u00ebse n\u00eb Shqip\u00ebri ndiqet me interes gjith\u00eb sa ndodh n\u00eb Turqi mbas t\u00eb quajturit grusht shteti t\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr shkas,-si thoshte Don Kishoti i Nolit p\u00ebr sebepin?-ose gjith\u00eb sa zhvillohet prej dy jav\u00ebsh n\u00eb Rumani, ky interes vet\u00ebm n\u00eb dukje i tepruar kot i shqet\u00ebson disa shkrues portalesh. Interesi i mir\u00ebfillt\u00eb nuk ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me t\u00eb qenit \u2018v\u00ebllez\u00ebr\u2019 ose \u2018jov\u00ebllez\u00ebr\u2019 me turqit e sot\u00ebm, as me simpatin\u00eb e posa\u00e7me p\u00ebr \u2018revolucionar\u00ebt\u2019 rumun\u00eb q\u00eb rr\u00ebzuan diktatur\u00ebn m\u00eb 1989.<\/p>\n
Sentimente t\u00eb tilla, edhe n\u00eb ekzistojn\u00eb, nuk jan\u00eb jetike p\u00ebr qytetar\u00ebt shqiptar\u00eb, ky \u00ebsht\u00eb thelbi. Zhvillimet turke, si dhe ato rumune kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me dhunimin e lirive kushtetuese dhe deformimin sulltanor t\u00eb shtetit normativ: ato ndiqen me v\u00ebmendje ashtu si\u00e7 ndiqet nj\u00eb fantazm\u00eb q\u00eb t\u00eb vjen rrotull dhe q\u00eb nj\u00eb dit\u00eb prej dit\u00ebsh rrezikon t\u00eb t\u00eb \u00e7atis\u00eb edhe ty brenda n\u00eb sht\u00ebpi. Ja: prej Ernst Fraenkel-it mund t\u00eb m\u00ebsohet tanim\u00eb q\u00eb kjo fantazm\u00eb \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht \u2018shteti i masave t\u00eb jasht\u00ebzakonshme\u2019.<\/p>\n
Zgjatja m\u00eb tej me ndonj\u00eb kapic\u00eb shembujsh aktualizues \u2013 ata po b\u00ebhen tanim\u00eb anekdotik\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e \u2018vettingut\u2019-nuk do t\u00eb kishte kuptim p\u00ebrderisa ky k\u00ebtu nuk \u00ebsht\u00eb ve\u00e7se nj\u00eb rekomandim leximi p\u00ebr librin e politologut Ernst Fraenkel: \u2018The Dual State: A Contribution to the Theory of Dictatorship\u2019, New York 2010 (Oxford University Press).<\/p>\n
Dhe leximi dihet q\u00eb \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje lirie individuale: si e lexoj un\u00eb nuk e lexon ti. Me interes \u00ebsht\u00eb q\u00eb tekste t\u00eb tilla t\u00eb mos mbeten pa u lexuar, pa le t\u00eb lexohen edhe ndryshe. Vet\u00eb e rekomandoj me besimin se p\u00ebr shqiptar\u00ebt \u2018shteti i masave t\u00eb jasht\u00ebzakonshme\u2019-n\u00eb kuptimin Ma\u00dfnahmenstaat t\u00eb z. Fraenkel \u2013 nuk ka sesi t\u00eb jet\u00eb e ardhmja: ai \u00ebsht\u00eb e shkruara q\u00eb e shumta jon\u00eb e kemi p\u00ebrjetuar nj\u00ebher\u00eb dhe q\u00eb \u00ebsht\u00eb refuzuar duke ia kthyer shpin\u00ebn. Sa p\u00ebr ata q\u00eb nuk parap\u00eblqejn\u00eb t\u00eb lexojn\u00eb, edhe ata jan\u00eb n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e tyre: aty e kan\u00eb got\u00ebn e birr\u00ebs dhe le t\u00eb han\u00eb w\u00fcrstel-in.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kur bie shi dhe kur kam ng\u00e9 shkruaj n\u00eb FaceBook nga nj\u00eb rekomandim leximi, q\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve u duket es\u00e9. \u2018Ernst Fraenkel, Shteti i dyfisht\u00eb-Nj\u00eb kontribut n\u00eb teorin\u00eb e diktatur\u00ebs\u2019, New York 2010 (Oxford University Press): \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr e hershme, e botuar p\u00ebr s\u00eb pari m\u00eb 1941 jasht\u00eb Gjermanis\u00eb, pik\u00ebrisht kur regjimi nazist i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":851,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[9,13,10,3],"tags":[],"yoast_head":"\n