Nga Armand D\u2019Angour<\/p>\n
Ku e mori Sokrati, figura themelore e filozofis\u00eb per\u00ebndimore, frym\u00ebzimin p\u00ebr idet\u00eb e tij origjinale p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn, dashurin\u00eb, drejt\u00ebsin\u00eb, guximin dhe dijen? Studimi i ri q\u00eb kam kryer, zbulon se kur ishte i ri n\u00eb Athin\u00ebn e shekullit V-t\u00eb Para Er\u00ebs Son\u00eb, ai u takua me nj\u00eb grua tep\u00ebr t\u00eb zgjuar, Aspasin\u00eb e Miletit.<\/p>\n
Un\u00eb argumentoj se idet\u00eb e saj mbi dashurin\u00eb dhe transhendenc\u00ebn, e frym\u00ebzuan Sokratin p\u00ebr t\u00eb formuluar aspekte ky\u00e7e t\u00eb mendimit t\u00eb tij (si\u00e7 d\u00ebshmohet edhe nga Platoni). N\u00ebse pranohet d\u00ebshmia p\u00ebr k\u00ebt\u00eb tez\u00eb, historia e filozofis\u00eb do t\u00eb ket\u00eb marr\u00eb nj\u00eb kthes\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme:nj\u00eb gruaje, q\u00eb \u00ebsht\u00eb fshir\u00eb padrejt\u00ebsisht nga historia, duhet t\u2019i njihet merita e hedhjes s\u00eb themeleve t\u00eb tradit\u00ebs filozofike 2500-vje\u00e7are.<\/p>\n
Nj\u00eb piktur\u00eb neoklasike\u00a0 e artistit t\u00eb shekullit t\u00eb 19-t\u00eb, Nikolas Monsio, e tregon Sokratin t\u00eb ulur n\u00eb nj\u00eb tavolin\u00eb p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb Aspasie t\u00eb veshur bukur. Ushtari i ri i bukur, Alcibiades, i v\u00ebzhgon q\u00eb t\u00eb dy n\u00eb k\u00ebmb\u00eb. Imazhi prek perspektiv\u00ebn standarte t\u00eb Sokratit:si i varf\u00ebr dhe i sh\u00ebmtuar. Djali i nj\u00eb pun\u00ebtori n\u00eb gurore, ai ishte i njohur q\u00eb n\u00eb Mesjet\u00eb, se ecte zbathur dhe me rroba t\u00eb vjetra.<\/p>\n
Por Platoni, thot\u00eb se Sokrati u frym\u00ebzua n\u00eb elokuenca e Aspasias, e cila p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb dekad\u00eb ishte partnerja e burr\u00ebshtetasit kryesor t\u00eb Athin\u00ebs, Perikliut. Me sa duket, nj\u00eb \u201ckurtizane\u201d me arsim t\u00eb lart\u00eb, Aspasia tregohet n\u00eb piktur\u00eb duke num\u00ebruar me gishta argumentet e nj\u00eb fjalimi q\u00eb po mban para Sokratit.<\/p>\n
V\u00ebshtrimi i saj drejtohet tek i riu aristokrat Alcibiades, q\u00eb ishte sh\u00ebrb\u00ebtori i Perikliut dhe ndoshta nipi i madh i Aspasias. Pretendohet se Sokrati, u magjeps nga pamja dhe karizma e Alcibiadesit, dhe (si\u00e7 tregohet n\u00eb dialogjet e \u2018Simpoziumit\u2019 t\u00eb Platonit), ai i shp\u00ebtoi jet\u00ebn n\u00eb Betej\u00ebn e Potidaeas n\u00eb vitin 432 Para Er\u00ebs Son\u00eb.<\/p>\n
Biograf\u00ebt e tij kryesor\u00eb, Platoni dhe Ksenofoni, e njihnin at\u00eb vet\u00ebm si nj\u00eb burr\u00eb i moshuar. Por Sokrati ishte dikur i ri, dhe nj\u00eb bashk\u00ebkoh\u00ebs i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb i Aspasias. Dhe nga imazhet e mbijetuara t\u00eb filozofit, informatat e her\u00ebpashershme t\u00eb dh\u00ebna nga biograf\u00ebt e tij, dhe n\u00eb tekstet e lashta q\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht jan\u00eb neglizhuar ose keqinterpretuar, shfaqet nj\u00eb tablo e ndryshme e Sokratit:ajo e nj\u00eb t\u00eb riu t\u00eb arsimuar, q\u00eb u rrit pa qen\u00eb m\u00eb pak trim sa si nj\u00eb ushtar si Alcibiadesi, dhe nj\u00eb dashnor i pasionuar i t\u00eb dyja gjinive, por jo m\u00eb pak se sa nj\u00eb mendimtar dhe debatues i madh.<\/p>\n
Sokrati ishte i famsh\u00ebm p\u00ebr th\u00ebnien: \u201cE vetmja gj\u00eb q\u00eb un\u00eb di, \u00ebsht\u00eb se nuk di asgj\u00eb!\u201d. Por Platoni tek \u2018Simpoziumi\u2019, thot\u00eb se ai e m\u00ebsoi \u201ct\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn rreth dashuris\u00eb\u201d nga nj\u00eb grua e zgjuar. Kjo grua quhet aty \u201cDiotima\u201d, \u00a0dhe tek \u2018Simpoziumi\u2019, Sokrati shpjegon doktrin\u00ebn e saj.<\/p>\n
Studiuesit, e kan\u00eb hedhur posht\u00eb mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb Diotima t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb personazh i trilluar. Ajo \u00ebsht\u00eb p\u00ebrshkruar n\u00eb dialog si nj\u00eb prift\u00ebresh\u00eb, ose parashikuese e fatit tek duart e njer\u00ebzve (mantis), dhe ajo mendohet t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb figur\u00eb alegorike, nj\u00eb vizionare q\u00eb mund t\u00eb kishte nxitur nj\u00eb mendimtar si Sokrati t\u00eb eksploronte misteret e dashuris\u00eb.<\/p>\n
Por Platoni na jep disa t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb \u00e7uditshme p\u00ebr identitetin e Diotimas, t\u00eb cilat deri m\u00eb tani nuk jan\u00eb sqaruar. N\u00eb librin tim, un\u00eb paraqes d\u00ebshmi se \u201cDiotima\u201d, \u00ebsht\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb nj\u00eb mask\u00eb e holl\u00eb p\u00ebr Aspasian. Ajo vinte nga nj\u00eb familje e vjet\u00ebr athinase, e lidhur me at\u00eb t\u00eb Perikliut, e cila ishte vendosur n\u00eb qytetin grek t\u00eb Miletit n\u00eb Ioni (Azia e Vog\u00ebl), disa dekada m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n
Kur emigroi n\u00eb Athin\u00eb rreth vitit 450 Para Er\u00ebs Son\u00eb, ajo ishte rreth 20-vje\u00e7e. Asokohe edhe Sokrati ishte rreth t\u00eb 20-ave. Disa vjet m\u00eb von\u00eb, Aspasia u lidh me Perikliun, q\u00eb ishte at\u00ebher\u00eb nj\u00eb nga politikan\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb Athin\u00ebs, dhe 2 her\u00eb m\u00eb i madh n\u00eb mosh\u00eb se ajo.<\/p>\n
Por nj\u00eb nx\u00ebn\u00ebs i Aristotelit, Klearkusi, shkruan se \u201cpara se Aspasia t\u00eb b\u00ebhej partnere e Perikliut, ajo ishte e lidhur me Sokratin\u201d. Kjo p\u00ebrputhet edhe me d\u00ebshmi t\u00eb tjera, se Sokrati ishte pjes\u00eb e rrethit t\u00eb Perikliut q\u00ebkur ishte i ri. Pa dyshim, n\u00eb at\u00eb mjedis ai do t\u00eb njihej edhe me Aspasian.<\/p>\n
Por duke qen\u00eb se ishte pjes\u00eb e k\u00ebsaj elite t\u00eb privilegjuar n\u00eb rinin\u00eb e vet, \u00e7far\u00eb nxiti Sokratin t\u2019i kthehej jet\u00ebs s\u00eb filozofit, t\u00eb shmangte suksesin material, dhe t\u00eb riorientonte t\u00eb menduarit filozofik p\u00ebr breza t\u00eb t\u00ebr\u00eb? Askush nuk ka synuar ndonj\u00ebher\u00eb t\u00eb gjurmoj\u00eb jet\u00ebn e Sokratit n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb hershme, pasi burimet biografike jan\u00eb t\u00eb shp\u00ebrndara dhe fragmentare, dhe duket se nuk kan\u00eb shum\u00eb interes p\u00ebr mendimin e tij.<\/p>\n
Por, meqen\u00ebse Sokrati ishte i njohur n\u00eb Athin\u00eb si nj\u00eb filozof q\u00eb n\u00eb t\u00eb 30-at e tij, periudha m\u00eb e hershme e jet\u00ebs s\u00eb tij, \u00ebsht\u00eb ajo ku ne duhet t\u00eb k\u00ebrkojm\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb ndryshimit t\u00eb drejtimit t\u00eb tij, p\u00ebr t\u2019u b\u00ebr\u00eb mendimtari q\u00eb njohim sot t\u00eb gjith\u00eb. Un\u00eb argumentoj se njohja e Sokratit me Aspasian, siguron lidhjen q\u00eb mungon.<\/p>\n
Aspasia ishte gruaja m\u00eb e zgjuar, dhe m\u00eb me ndikim e koh\u00ebs. Partnere e Perikliut p\u00ebr rreth 15 vjet, ajo ishte e kritikuar dhe tallur nga dramaturg\u00ebt komik\u00eb \u2013 gazetar\u00ebt tabloid\u00eb t\u00eb koh\u00ebs \u2013 p\u00ebr ndikimin e saj t\u00eb madh mbi Perikliun. Si pjes\u00eb e rrethit t\u00eb mendimtar\u00ebve, artist\u00ebve dhe politikan\u00ebve t\u00eb Perikliut, ajo p\u00ebrshkruhet nga Platoni, Ksenofoni dhe t\u00eb tjer\u00ebt si nj\u00eb m\u00ebsuese e admiruar e elokuenc\u00ebs, si dhe nj\u00eb k\u00ebshilltare mbi martesat.<\/p>\n
N\u00eb dialogun e Platonit, Menekseni, ajo p\u00ebrshkruhet se si e m\u00ebson Sokratin si t\u00eb mbaj\u00eb nj\u00eb fjalim n\u00eb nj\u00eb funeral, ashtu si\u00e7 kishte pretenduar se dikur e kishte m\u00ebsuar edhe vet\u00eb Perikliun. Pra, ajo ishte e njohur p\u00ebr aft\u00ebsit\u00eb e saj n\u00eb t\u00eb folur, dhe n\u00eb ve\u00e7anti mbi dashurin\u00eb.<\/p>\n
Prandaj a ka gjasa q\u00eb Sokrati dhe Aspasia, t\u00eb ken\u00eb r\u00ebn\u00eb n\u00eb dashuri me nj\u00ebri-tjetrin, kur u takuan dhe biseduan p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb t\u00eb nj\u00ebzetat? Fakti q\u00eb Platoni i jep Aspasis\u00eb nj\u00eb autoritet t\u00eb konsideruesh\u00ebm intelektual mbi Sokratin, ka alarmuar gjeneratat e studiesve, t\u00eb cil\u00ebt e kan\u00eb hedhur n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe posht\u00eb sken\u00ebn tek Menekseni si nj\u00eb parodi t\u00eb teknikave oratorike. Nd\u00ebrkoh\u00eb, ato kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb lumtur ta konsiderojn\u00eb Aspasin\u00eb si nj\u00eb \u201cprostitut\u00eb\u201d, duke e ilustruar k\u00ebt\u00eb me citimet e poet\u00ebve komik\u00eb t\u00eb koh\u00ebs.<\/p>\n
N\u00eb rastin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb, studiuesit e kan\u00eb ngritur Aspasin\u00eb n\u00eb statusin e hetaeras, nj\u00eb kurtizaneje. Por k\u00ebt\u00eb em\u00ebrtim, ajo nuk e ka pasur n\u00eb asnj\u00eb rast nga burimet e lashta. Ka ardhur koha t\u2019i rijapim Aspasis\u00eb s\u00eb bukur, dinamike dhe t\u00eb zgjuar statusin e saj t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, si nj\u00eb nga themelueset e filozofis\u00eb per\u00ebndimore.<\/p>\n
The Conversation \u2013 Bota.al<\/p>\n