Nga Erika Frank<\/p>\n
Edhe pse mediat kan\u00eb v\u00ebn\u00eb alarmin p\u00ebr kriz\u00ebn e demokracis\u00eb, e v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se regjimet autoritare, po qeverisin nj\u00eb p\u00ebrqindje m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl vendesh sot n\u00eb bot\u00eb, sesa n\u00eb \u00e7do koh\u00eb q\u00eb nga epoka e Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore. P\u00ebrqindja e regjimeve autoritare n\u00eb pushtet, arriti kulmin n\u00eb fund t\u00eb viteve 1970, pik\u00ebrisht n\u00eb kulmin e Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, me rreth 75 p\u00ebrqind t\u00eb vendeve t\u00eb bot\u00ebs.<\/p>\n
N\u00eb vitin 2000, n\u00ebn 50 p\u00ebr qind e vendeve, u qeveris\u00ebn nga regjimet autoritare. Nd\u00ebkoh\u00eb n\u00eb vitin 2017, nj\u00eb num\u00ebr edhe m\u00eb i vog\u00ebl, 38 p\u00ebr qind. Pra, pse t\u00eb gjith\u00eb ata q\u00eb u bien gjithmon\u00eb k\u00ebmbanave t\u00eb alarmit, flasin p\u00ebr autoritariz\u00ebmin n\u00eb rritje? Edhe pse \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb disi e rrall\u00eb q\u00eb demokracit\u00eb t\u00eb degradojn\u00eb plot\u00ebsisht n\u00eb autokraci, n\u00eb fakt kjo ka ndodhur me vet\u00ebm 2 prej tyre n\u00eb vitin 2016 (Turqi dhe Nikaragua), dhe asnj\u00eb n\u00eb 2017, shum\u00eb demokraci sot po l\u00ebvizin drejt nj\u00eb sistemi autoritar.<\/p>\n
Kjo \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka shqet\u00ebsuese, pasi historikisht, kur demokracit\u00eb degradojn\u00eb, ato zakonisht nuk rikthehen shpejt. Edhe m\u00eb shqet\u00ebsues, \u00ebsht\u00eb fakti q\u00eb shum\u00eb prej vendeve q\u00eb p\u00ebsojn\u00eb degradim t\u00eb demokracis\u00eb, nuk jan\u00eb sot ato q\u00eb ne do t\u00eb prisnim. Nj\u00eb num\u00ebr i madh hulumtimesh n\u00eb shkencat politike, kan\u00eb treguarse sa m\u00eb e pasur t\u00eb jet\u00eb demokracia, aq m\u00eb rezistente duhet t\u00eb jet\u00eb. Megjithat\u00eb, t\u00eb dh\u00ebnat e koh\u00ebve t\u00eb fundit, tregojn\u00eb se demokracit\u00eb q\u00eb po bien sot, jan\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb pasura sesa ato n\u00eb dekadat e m\u00ebparshme.<\/p>\n
N\u00eb vitet 1990, pasuria p\u00ebr frym\u00eb e nj\u00eb vendi tipik demokratik, q\u00eb degradonte n\u00eb autoritariz\u00ebm, ishte rreth 1700 dollar\u00eb. Kjo shif\u00ebr, e rregulluar sipas inflacionit, u rrit n\u00eb rreth 2.300 dollar\u00eb n\u00eb vitet 2000, dhe rreth 3.300 dollar\u00eb m\u00eb 2010-\u00ebn. Kjo prirje, bie ndesh me disa besime t\u00eb vjetra rreth dinamik\u00ebs s\u00eb ndryshimeve politike.<\/p>\n
Ajo sugjeron se nj\u00eb pasuria m\u00eb e madhe e nj\u00eb vendi, nuk mund t\u2019i mbroj\u00eb m\u00eb demokracit\u00eb ashtu si dikur, gj\u00eb q\u00eb ndoshta \u00ebsht\u00eb arsyeja e zhvillimeve t\u00eb viteve t\u00eb fundit n\u00eb Hungari, Poloni dhe vende t\u00eb tjera. Turqia, ofron nj\u00eb shembull shqet\u00ebsues t\u00eb asaj q\u00eb mund t\u00eb ndodh\u00eb me nj\u00eb vend dikur demokratik.<\/p>\n
Rexhep Taip Erdogan erdhi n\u00eb pushtet n\u00eb vitin 2003, p\u00ebrmes zgjedhjeve parlamentare, q\u00eb sipas t\u00eb gjitha t\u00eb dh\u00ebnave ishin demokratike. Turqia kishte p\u00ebrjetuar n\u00eb t\u00eb shkuar\u00ebn disa nd\u00ebrhyrje t\u00eb ushtris\u00eb, n\u00eb jet\u00ebn politike t\u00eb vendit, por pak studiues do ta kishin v\u00ebn\u00eb at\u00eb n\u00eb list\u00ebn e vendeve candidate, p\u00ebr t\u00eb degraduar n\u00eb nj\u00eb autokraci, n\u00eb koh\u00ebn e ngjitjes n\u00eb pushtet t\u00eb Erdoganit.<\/p>\n
Vendi ishte jo vet\u00ebm relativisht i pasur, por kishte nd\u00ebrkoh\u00eb nj\u00eb klas\u00eb t\u00eb mesme n\u00eb rritje, dhe nj\u00eb shoq\u00ebri civile aktive. Megjithat\u00eb, gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb tij n\u00eb pushtet, Erdogan ka nd\u00ebrmarr\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb veprimesh, q\u00eb e kan\u00eb dob\u00ebsuar demokracin\u00eb turke, duke p\u00ebrfshir\u00eb goditjen e intelektual\u00ebve kritik\u00eb ndaj qeveris\u00eb, censuruar mediat dhe izoluar kund\u00ebrshtar\u00ebt politik\u00eb.<\/p>\n
Ironikisht, n\u00ebse demokracit\u00eb q\u00eb dikur dukeshin t\u00eb sigurta kan\u00eb r\u00ebn\u00eb, regjimet e sotme autoritare jan\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb \u201cliberale\u201d, t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb aspektin e fasad\u00ebs s\u00eb tyre. Q\u00eb nga fundi i Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, shumica e regjimeve autoritare t\u00eb bot\u00ebs, kan\u00eb ruajtur parlamentet, kan\u00eb pasur parti t\u00eb shumta politike, dhe zgjedhje disi konkurruese, q\u00eb jan\u00eb mbajtur rregullisht.<\/p>\n
T\u00eb dh\u00ebnat tregojn\u00eb se ata jan\u00eb t\u00eb men\u00e7ur q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb k\u00ebt\u00eb: Regjimet autoritare me institucionet pseudo-demokratike, q\u00ebndrojn\u00eb pak m\u00eb gjat\u00eb n\u00eb pushtet se sa pa to. Autokrat\u00ebt e men\u00e7ur, kan\u00eb m\u00ebsuar, se nj\u00eb pamje n\u00eb dukje e pluralizmit politik, ofron shum\u00eb avantazhe dhe\u00a0m\u00eb pak rreziqe, sesa taktikat tradicionale t\u00eb kontrollit, si\u00e7 jan\u00eb shtypja brutale.<\/p>\n
Regjimet aktuale autoritare, jan\u00eb b\u00ebr\u00eb \u201cm\u00eb t\u00eb zgjuara\u201d edhe n\u00eb fusha t\u00eb tjera, p\u00ebrtej institucioneve politike. Synimi i tyre, \u00ebsht\u00eb t\u00eb imitojn\u00eb virtytet e demokracis\u00eb, si llogarid\u00ebnia, kontestimi dhe p\u00ebrfaq\u00ebsimi, duke p\u00ebrdorur metoda q\u00eb jan\u00eb sip\u00ebrfaq\u00ebsore, dhe q\u00eb nuk p\u00ebrmbajn\u00eb reforma reale.<\/p>\n
Shembujt jan\u00eb t\u00eb shumt\u00eb, duke p\u00ebrfshir\u00eb legalizimin e organizatave joqeveritare, por vet\u00ebm t\u00eb atyre q\u00eb n\u00eb fsheht\u00ebsi promovojn\u00eb agjend\u00ebn e qeveris\u00eb, dhe duke p\u00ebrdorur v\u00ebzhguesit e zgjedhjeve, por vet\u00ebm ata q\u00eb \u00e7eritifkojn\u00eb rezultatin e synuar t\u00eb qeveris\u00eb.<\/p>\n
Shum\u00eb nga regjimet e sotme autoritare, paguajn\u00eb mdje kompani t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve me publikun, p\u00ebr t\u00eb shitur imazhin pozitiv t\u00eb qeveris\u00eb s\u00eb tyre, brenda dhe jasht\u00eb vendit. T\u00eb gjitha k\u00ebto l\u00ebvizje, u mund\u00ebsojn\u00eb qeverive autoritare t\u00eb pretendojn\u00eb se jan\u00eb demokratike, duke e b\u00ebr\u00eb m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira sulmet, se ato n\u00eb fakt nuk jan\u00eb t\u00eb tilla.<\/p>\n
Singapori, mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb nga shembujt m\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues. Regjimi i Partis\u00eb s\u00eb Veprimit t\u00eb Popullit, ka qeverisur q\u00eb nga viti 1965. Ai mban rregullisht zgjedhje, dhe madje u lejon an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb opozit\u00ebs t\u00eb fitojn\u00eb vende n\u00eb parlament. Edhe pse zgjedhjet n\u00eb vend duken konkurruese, regjimi thuhet se angazhohet n\u00eb strategji delicate, p\u00ebr t\u00eb siguruar mbajtjen me \u00e7do kush t\u00eb pushtetit.<\/p>\n
P\u00ebr shembull, ai p\u00ebrdorur padit\u00eb p\u00ebr shpifje, si nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u2019u mbyllur goj\u00ebn kund\u00ebrshtar\u00ebve politik\u00eb. Kur k\u00ebta humbin gjyqin, detyrohen t\u00eb paguajn\u00eb shuma t\u00eb m\u00ebdha financiare, t\u00eb cilat p\u00ebrfundimisht i \u00e7ojn\u00eb drejt falimentimit. N\u00eb fakt, l\u00ebvizja drejt nj\u00eb liberalizmi t\u00eb rrem\u00eb, m\u00eb t\u00eb madh tek regjimet bashk\u00ebkohore autoritare, duket se ka rezultuar efektive p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb. Megjith\u00ebse ka m\u00eb pak regjime autoritare n\u00eb fuqi, sesa n\u00eb dekadat e kaluara, ato ekzistueset jan\u00eb jasht\u00ebzakonisht t\u00eb q\u00ebndrueshme. Gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, regjimi tipik autoritar qeveriste mesatarisht rreth 12 vjet. Ky num\u00ebr u rrit n\u00eb 19 vjet n\u00eb vitet 1990, dhe 22 vjet n\u00eb vitet 2000; dhe \u00ebsht\u00eb rritur n\u00eb 27 vjet m\u00eb 2010-\u00ebn.<\/p>\n
Kan\u00eb ikur koh\u00ebt kur juntat ushtarake merrnin me forc\u00eb pushtetin, vet\u00ebm p\u00ebr t\u2019u detyruar t\u00eb largoheshin disa vjet m\u00eb von\u00eb. Regjimet e sotme autoritare, kan\u00eb m\u00ebsuar se farsa e nj\u00eb sundimi demokratik, ka p\u00ebrfitime t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr mbijetes\u00ebn e regjimit. Rrug\u00ebdalja nga k\u00ebto tendenca, duhet t\u00eb nis\u00eb nga ajo, kuptimi yn\u00eb mbi at\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb \u201cnormale\u201d n\u00eb peizazhin politik, mund t\u00eb ket\u00eb nevoj\u00eb t\u00eb p\u00ebrdit\u00ebsohet.<\/p>\n
Megjith\u00ebse, \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se bota \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb demokratike se kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb, ka shenja se progresi mund t\u00eb ndalet. Demokracit\u00eb po priren drejt autoritarizmit n\u00eb nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb habitsh\u00ebm vendesh si Hungaria, Polonia dhe madje edhe Shtetet e Bashkuara. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, ne vet\u00ebm mund t\u00eb spekulojm\u00eb, se pse po ndodh kjo tani.<\/p>\n
Shkaqet e mundshme, p\u00ebrfshijn\u00eb zhg\u00ebnjimin e qytetar\u00ebve nga kriza e emigracionit, rritja e pabarazis\u00eb dhe ngadal\u00ebsimi i rritjes s\u00eb standardeve t\u00eb jetes\u00ebs. Pavar\u00ebsisht k\u00ebsaj, tradicionalisht e kemi par\u00eb bot\u00ebn e zhvilluar, si imune ndaj k\u00ebtij lloji fenomeni. Nd\u00ebrkoh\u00eb, regjimet e sotme autoritare, po e b\u00ebjn\u00eb m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb cil\u00ebsimin e tyre si t\u00eb tilla.<\/p>\n
Kjo pasi po imitojn\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb tiparet e demokracis\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb duken si rregjime liberale, por q\u00eb aktualisht punojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb zgjatur jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb e sistemit t\u00eb tyre autoritar.<\/p>\n
E megjithat\u00eb, situat\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e pashpres\u00eb. Megjith\u00ebse, regjimet autoritare me institucionet e tyre pseudo-demokratike jan\u00eb m\u00eb jet\u00ebgjata, kur ato shemben, kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa t\u00eb kalojn\u00eb n\u00eb demokraci, sesa n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr diktature. P\u00ebrvoja e Malajzis\u00eb, na ofron arsye p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb optimist\u00eb.<\/p>\n
Regjimi dominues, ishte n\u00eb pushtet q\u00eb nga viti 1957. Ai evoluonte m\u00eb taktikat e tij, n\u00eb t\u00eb gjitha m\u00ebnyrat e p\u00ebrshkruara m\u00eb lart, dhe sipas t\u00eb gjitha t\u00eb dh\u00ebnave, ishte nj\u00eb qeveri shum\u00eb e zgjuar. Disa ekspert\u00eb pat\u00ebn frik\u00eb, se n\u00ebse regjimi do t\u00eb humbiste, nuk do t\u00eb respektonte rezultatin e zgjedhjeve t\u00eb vitit 2018. Megjithat\u00eb e b\u00ebri k\u00ebt\u00eb, dhe tani Malajzia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend demokratik p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb historin\u00eb e tij.<\/p>\n
Sh\u00ebnim: Erika Franc, \u00ebsht\u00eb asistente profesore n\u00eb shkencat politike, n\u00eb Universitetin Shtet\u00ebror t\u00eb Mi\u00e7iganit m\u00eb SHBA.<\/strong><\/p>\n \u201cForeign Policy\u201d \u2013 bota.al<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nga Erika Frank Edhe pse mediat kan\u00eb v\u00ebn\u00eb alarmin p\u00ebr kriz\u00ebn e demokracis\u00eb, e v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se regjimet autoritare, po qeverisin nj\u00eb p\u00ebrqindje m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl vendesh sot n\u00eb bot\u00eb, sesa n\u00eb \u00e7do koh\u00eb q\u00eb nga epoka e Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore. P\u00ebrqindja e regjimeve autoritare n\u00eb pushtet, arriti kulmin n\u00eb fund t\u00eb viteve 1970, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6785,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[9,4],"tags":[],"yoast_head":"\n