Nga Michael Scammell<\/p>\n
Kur Bashkimi Sovjetik u shemb n\u00eb vitin 1991, ekspert\u00ebt dhan\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb arsyesh p\u00ebr d\u00ebshtimin e tij:ekonomike, politike dhe ushtarake. Disa menduan t\u00eb shtonin nj\u00eb shkak t\u00eb kat\u00ebrt, m\u00eb pak t\u00eb kuptuesh\u00ebm:humbjen totale t\u00eb besueshm\u00ebris\u00eb s\u00eb rregjimit.<\/p>\n
Ky proces kishte nisur q\u00eb n\u00eb vitin 1956, kur kryeministri Nikita Hrushoi mbajti fjalimin e tij t\u00eb fsheht\u00eb para udh\u00ebheqjes s\u00eb partis\u00eb, n\u00eb t\u00eb cilin ai denoncoi spastrimet e Josif Stalinit, dhe zbuloi zyrtarisht ekzistenc\u00ebn e sistemit t\u00eb burgjeve, gulag.<\/p>\n
Jo shum\u00eb koh\u00eb m\u00eb pas, shkrimtari Boris Pasternak, lejoi botimin n\u00eb Per\u00ebndim t\u00eb romanit t\u00eb tij \u201cDoktor Zhivago\u201d, duke hapur nj\u00eb tjet\u00ebr \u201cvrim\u00eb\u201d n\u00eb Perden e Hekurt. Pastaj, n\u00eb vitin 1962, revista letrare \u201cNovy Mir\u201d, b\u00ebri buj\u00eb me nj\u00eb roman ngjarjet e s\u00eb cilit ishin vendosur n\u00eb nj\u00eb gulag, nga nj\u00eb autor deri at\u00ebher\u00eb i panjohur me emrin Aleksand\u00ebr Isajevi\u00e7 Solzhenicin.<\/p>\n
Romani \u201cNj\u00eb dit\u00eb nga jeta e Ivan Denisovi\u00e7\u201d u b\u00eb i famsh\u00ebm fillimisht n\u00eb vend, dhe m\u00eb pas n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn. N\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb gjuhe t\u00eb past\u00ebr, ajo tregonte historin\u00eb e nj\u00eb dite t\u00eb thjesht\u00eb t\u00eb nj\u00eb burri n\u00eb nj\u00eb kamp pune, ku ai p\u00ebrballej stoikisht me padrejt\u00ebsi t\u00eb pafundme.<\/p>\n
Historia ishte aq magjeps\u00ebse, saq\u00eb kur u botua, shum\u00eb lexues n\u00eb Bashkimin Sovjetik, menduan se censura qeveritare kishte pushuar s\u00eb funksionuari. N\u00eb fakt Solzhenicin, nuk ishte nj\u00eb shkrimtari ri fillestar n\u00eb fush\u00ebn e letrave. I lindur 100 vjet m\u00eb par\u00eb, m\u00eb 11 dhjetor 1918, vet\u00ebm 14 muaj pas Revolucionit Bolshevik, ai kishte praktikisht t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn mosh\u00eb me shtetin sovjetik, dhe kishte p\u00ebrjetuar \u00e7do faz\u00eb t\u00eb zhvillimit t\u00eb tij.<\/p>\n
Si i ri dhe m\u00eb m\u00eb pas nj\u00eb student universitar, ai ishte p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb euforin\u00eb revolucionare t\u00eb eksperimentit komunist, dhe besoi me zell t\u00eb madh tek marksiz\u00ebm-leninizmi. N\u00eb Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, ai sh\u00ebrbeu si komandant i nj\u00eb batalioni zjarri t\u00eb artileris\u00eb, dhe iu dhan\u00eb dy medalje trim\u00ebrie.<\/p>\n
Por karriera premtuese e Solzhenicinit si shkrimtar u nd\u00ebrpre brutalisht nga arrestimi i tij n\u00eb shkurtin e vitit 1945, p\u00ebr shkak t\u00eb veprimtarive anti-sovjetike. Ai u d\u00ebnua me 8 vjet pun\u00eb t\u00eb r\u00ebnda n\u00eb gulag. Krimi i tij? Kishte kritikuar Stalinin dhe Ushtrin\u00eb Sovjetike, n\u00eb letrat e shk\u00ebmbyera me nj\u00eb shok t\u00eb shkoll\u00ebs, q\u00eb gjendej n\u00eb nj\u00eb front tjet\u00ebr t\u00eb luft\u00ebs.<\/p>\n
Ky kthes\u00eb dikensiane e fatit, e zhyti Solzhenicinin n\u00eb d\u00ebshp\u00ebrim. Por ajo i hapi gjithashtu ia hapi syt\u00eb ndaj sh\u00ebmtis\u00eb q\u00eb bartte komunizmi sovjetik, dhe i dha atij nj\u00eb ide t\u00eb plot\u00eb mbi mbret\u00ebrimin e terrorit dhe g\u00ebnjeshtrat, me t\u00eb cilat ai ishte ushqyer p\u00ebr aq shum\u00eb koh\u00eb.<\/p>\n
Ai kishte shkruar nd\u00ebrkoh\u00eb poema, histori dhe gjysm\u00eb-romane, shumica e tyre me tema patriotike. Tashm\u00eb vendosi t\u2019ja kushtoj\u00eb pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij ekspozimit publik t\u00eb makineris\u00eb monstruoze, q\u00eb si\u00e7 e zbuloi m\u00eb von\u00eb, vrau ose burgosi \u200b\u200bmiliona njer\u00ebz si ai.<\/p>\n
Pas botimit t\u00eb dy tregimeve, t\u00eb p\u00ebrqendruara mbi gjendjen e fshatar\u00ebve t\u00eb thjesht\u00eb, Solzhenicin u fut nga censor\u00ebt n\u00eb list\u00ebn e zez\u00eb. Por ai ia doli t\u00eb p\u00ebrfundoj\u00eb dy romanet e m\u00ebdha autobiografike p\u00ebr t\u00eb cilat kishte punuar gjat\u00eb:\u201dRrethi i Par\u00eb\u201d dhe \u201cPavioni i kanceroz\u00ebve\u201d.<\/p>\n
\u201cRrethi i Par\u00eb\u201d, fliste p\u00ebr nj\u00eb grup t\u00eb burgosurish t\u00eb privilegjuar, duke p\u00ebrfshir\u00eb Solzhenicinin, t\u00eb zgjedhur p\u00ebr t\u00eb punuar n\u00eb nj\u00eb laborator t\u00eb fsheht\u00eb t\u00eb drejtuar nga autoritetet e gulagut, nd\u00ebrsa \u201cPavioni i kanceroz\u00ebve\u201d, p\u00ebrshkruante kushtet n\u00eb t\u00eb cilat Solzhenicin, q\u00eb punoi si m\u00ebsues n\u00eb m\u00ebrgim administrativ pas lirimit t\u00eb tij, kur u trajtua me sukses p\u00ebr nj\u00eb tumor n\u00eb bark n\u00eb Tashkent.<\/p>\n
T\u00eb dy romanet spikat\u00ebn p\u00ebr shqyrtimin e tyre etik t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb sovjetike, dhe diskutimin e krimeve t\u00eb qeveris\u00eb, dhe q\u00eb t\u00eb dy u ndaluan t\u00eb botoheshin n\u00eb Bashkimin Sovjetik. Ashtu si \u201cDoktor Zhivago\u201d, ato u trafikuan shpejt n\u00eb Per\u00ebndim, dhe si \u201cDoktor Zhivago\u201d, edhe romani \u201cNj\u00eb dit\u00eb nga jeta e Ivan Denisovi\u00e7it\u201d, u b\u00ebn\u00eb m\u00ebnjeher\u00eb librat m\u00eb t\u00eb shitur.<\/p>\n
P\u00ebr qasjen e tij kritike ndaj jet\u00ebs sovjetike, Solzhenicini u d\u00ebbua nga Unioni i Shkrimtar\u00ebve t\u00eb bashkimit Sovjetik, t\u00eb financuar nga shteti, dhe u b\u00eb nj\u00eb i jasht\u00ebligjsh\u00ebm n\u00eb vendin e tij. Por ai nuk qe vet\u00ebm. Shum\u00eb shkrimtar\u00eb t\u00eb talentuar dhe t\u00eb pavarur \u2013 Varlam Shalamov (nj\u00eb tjet\u00ebr kronikan i gulagut), Andrei Sinjavski, Juli Daniel dhe Josef Brodski \u2013 po shmangnin censur\u00ebn sovjetike me nj\u00eb format t\u00eb ri botimit, t\u00eb quajtur samizdat.<\/p>\n
Ai p\u00ebrb\u00ebhej nga poema, tregime, romane, apele p\u00ebr t\u00eb drejtat e njeriut dhe manifeste politike q\u00eb qarkullonin fshehurazi n\u00eb kopje t\u00eb shtypura apo dhe t\u00eb kopjuara; n\u00eb shum\u00eb raste, ato u d\u00ebrguan edhe jasht\u00eb vendit. Deri n\u00eb fund t\u00eb viteve 1960, shkrimtar\u00ebt dhe aktivist\u00ebt kryesor\u00eb u njoh\u00ebn si L\u00ebvizja Disidente.<\/p>\n
Q\u00ebllimi i tyre, ishte t\u00eb sillnin lirin\u00eb e shprehjes dhe ndryshimin paq\u00ebsor politik n\u00eb Bashkimin Sovjetik, dhe ata mblodh\u00ebn rreth vetes nj\u00eb audienc\u00eb globale lexuesish. P\u00ebrve\u00e7 shkrimtar\u00ebve, radh\u00ebt e tyre p\u00ebrfshinin shkenc\u00ebtar\u00eb, inxhinier\u00eb, akademik\u00eb, avokat\u00eb, madje edhe pun\u00ebtor\u00eb rebel\u00eb.<\/p>\n
Udh\u00ebheq\u00ebsi i tyre jozyrtar, ishte fizikanti fitues i \u00e7mimit Nobel, Andrei Sakharov. Solzhenicini e simpatizonte dhe bashk\u00ebpunoi me Saharovin dhe disident\u00ebt e tjer\u00eb, por ai nuk pajtohej gjithmon\u00eb me ta, ndaj vazhdoi t\u00eb ndiqte rrug\u00ebn e tij. N\u00eb vitin 1973, kur gjendej ende n\u00eb Bashkimin Sovjetik, ai e d\u00ebrgoi p\u00ebr botim jasht\u00eb vendit kryevepr\u00ebn e tij letrare dhe polemike, \u201cArqipelagu Gulag\u201d.<\/p>\n
Romani p\u00ebrshkruante krimet e m\u00ebdha, q\u00eb kishin \u00e7uar n\u00eb burgosjet masive dhe masakr\u00ebn ndaj miliona viktimave t\u00eb pafajshme, duke d\u00ebshmuar se dimensionet e saj ishin n\u00eb nj\u00eb nivel me Holokaustin. Gjesti i Solzhenicin, qe nj\u00eb sfid\u00eb e madhe p\u00ebr shtetin sovjetik, duke v\u00ebn\u00eb n\u00eb pik\u00ebpyetje legjitimitetin e tij, dhe duke k\u00ebrkuar ndryshime revolucionare.<\/p>\n
N\u00eb kund\u00ebrp\u00ebrgjigje, autoritetet sovjetik\u00ebt i hoq\u00ebn Solzhenicinit shtet\u00ebsin\u00eb, dhe e e d\u00ebbuan at\u00eb n\u00eb Per\u00ebndim. Ai shkoi n\u00eb Amerik\u00eb, ku kaloi pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb 19 viteve t\u00eb ardhshme n\u00eb Vermont. Ai ishte n\u00eb gjendje t\u00eb shkonte t\u00eb merrte personalisht \u00e7mimin Nobel p\u00ebr let\u00ebrsin\u00eb, q\u00eb i ishte dh\u00ebn\u00eb q\u00eb n\u00eb vitin 1970.<\/p>\n
Ai shkroi nd\u00ebrkaq 4 romane m\u00eb historike n\u00eb serin\u00eb e tij t\u00eb madhe t\u00eb quajtur \u201cRrota e kuqe\u201d, t\u00eb p\u00ebrqendruar mbi Revolucionin Rus dhe pasojat e tij. Ai vazhdoi t\u00eb akuzonte udh\u00ebheq\u00ebsit sovjetik\u00eb p\u00ebr korrupsionin e tyre, dhe ofroi k\u00ebshilla p\u00ebr t\u00eb ardhmen. Por ajo nuk ishte nj\u00eb koh\u00eb krejt\u00ebsisht e lumtur p\u00ebr shkrimtarin.<\/p>\n
Fjal\u00ebt e tij kishin m\u00eb pak pesh\u00eb n\u00eb Bashkimin Sovjetik, sesa kur ai jetonte ende atje. Sulmet e ashpra mbi Amerik\u00ebn dhe demokracin\u00eb per\u00ebndimore, distancuan me shpejt\u00ebsi edhe p\u00ebrkrah\u00ebsit e tij liberal\u00eb n\u00eb Per\u00ebndim, nd\u00ebrsa kritikat e ashpra ndaj ish-aleat\u00ebve n\u00eb kujtimet e tij, e d\u00ebmtuan seriozisht reputacionin e tij n\u00eb sht\u00ebpi.<\/p>\n
Asnj\u00eb nga k\u00ebto nuk e zvog\u00ebloi d\u00ebshir\u00ebn e Solzhenicinit p\u00ebr t\u00eb par\u00eb shembjen e sistemin sovjetik. Dhe kur ra qeveria e Mikhail Gorba\u00e7ovit n\u00eb vitin 1991, ai u g\u00ebzuaa shum\u00eb. Tre vjet m\u00eb pas, u rrikthye n\u00eb Rusi, dhe u prit si nj\u00eb hero. Por ai nuk e p\u00eblqeu shum\u00eb at\u00eb q\u00eb pa atje.<\/p>\n
Qeveria e presidentit Boris Jelcin ishte kaotike, dhe Solzhenicin nuk e p\u00ebrkrahu at\u00eb q\u00eb e shihte si adhurim t\u00eb regjimit t\u00eb ri ndaj Per\u00ebndimit, dhe d\u00ebshir\u00ebn e tij t\u00eb marr\u00eb p\u00ebr t\u00eb futur nj\u00eb form\u00eb t\u00eb demokracis\u00eb per\u00ebndimore n\u00eb vend. Ajo q\u00eb ai mbrojti ishte nj\u00eb lider i fort\u00eb, i cili mbante rend t\u00eb rrept\u00eb n\u00eb vend, inkurajonte m\u00eb shum\u00eb besimin fetar, dhe i jepte nj\u00eb mb\u00ebshtetje m\u00eb t\u00eb madhe shtet\u00ebrore Kish\u00ebs Ortodokse, s\u00eb bashku me patriotizmin e ringjallur dhe kthimin tek vlerat tradicionale.<\/p>\n
Atij duket se iu plot\u00ebsua d\u00ebshira n\u00eb vitin 2000, kur Jelcin ia dor\u00ebzoi presidenc\u00ebn nj\u00eb njeriu q\u00eb ndante pik\u00ebpamjet nacionaliste t\u00eb Solzhenicinit, dhe personifikonte idealin e tij t\u00eb nj\u00eb lideri t\u00eb fort\u00eb: Vladimir Putin. Udh\u00ebheq\u00ebsi i ri rus, e mir\u00ebpriti shkrimtarin n\u00eb rezidenc\u00ebn e tij, dhe i k\u00ebrkoi k\u00ebshilla.<\/p>\n
Nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00eb vitin 2007, ai i dha nj\u00eb \u00e7mim shtet\u00ebror p\u00ebr aktivitetet e tij humanitare. (Solzhenicin kishte refuzuar \u00e7mime t\u00eb ngjashme nga Gorba\u00e7ov dhe Jelcin). Solzhenicin vdiq n\u00eb vitin 2008, para se Putin t\u00eb tregonte fytyr\u00ebn e tij t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb me vrasjet gjakftohta t\u00eb figurave t\u00eb opozit\u00ebs, krijimin e nj\u00eb shteti autoritar, pushtimin e Ukrain\u00ebs dhe Krimes\u00eb, si dhe uzurpimin e demokracis\u00eb lokale n\u00eb krahinat. (Solzhenicini mund t\u00eb kishte miratuar masat ndaj Ukrain\u00ebs, pasi ishte gjysm\u00eb-ukrainas n\u00eb origjin\u00eb, por jo t\u00eb tjerat.)<\/p>\n
Pas vdekjes, Solzhenicini u p\u00ebrcoll n\u00eb banes\u00ebn e fundit n\u00eb nj\u00eb funeral t\u00eb kushtuesh\u00ebm, dhe u vendos t\u00eb prehet dhe n\u00eb Manastirin Donskoi n\u00eb Mosk\u00eb. N\u00eb vitin 2010 \u201cArqipelagu Gulag\u201d, u b\u00eb i detyruesh\u00ebm p\u00ebr tu lexuar n\u00eb shkollat \u200b\u200be mesme ruse. Rruga e Madhe Komuniste e Mosk\u00ebs, u riem\u00ebrua Rruga Aleksand\u00ebr Solzhenicin.<\/p>\n
Nj\u00ebqindvjetori i lindjes s\u00eb tij, po kremtohet me madh\u00ebshti k\u00ebt\u00eb jav\u00eb n\u00eb Rusi. Dhe n\u00eb Mosk\u00eb \u00ebsht\u00eb planfikuar inaugurimi i nj\u00eb p\u00ebrmendoreje t\u00eb tij. E gjitha kjo do t\u2019i jepte shkrimtarit nj\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsi t\u00eb madhe.<\/p>\n
Por, megjith\u00ebse i lavd\u00ebruar dhe i shfryt\u00ebzuar nga aleat\u00ebt e tij t\u00eb diskutuesh\u00ebm, Solzhenicini duhet t\u00eb mbahet mend p\u00ebr rolin e tij si nj\u00eb rr\u00ebfimtar i s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs. Ai rrezikoi gjith\u00e7ka p\u00ebr t\u00eb goditur n\u00eb zem\u00ebr komunizmin sovjetik, dhe b\u00ebri m\u00eb shum\u00eb se \u00e7do qenie e vetme njer\u00ebzore, p\u00ebr t\u2019ja minuar besueshm\u00ebrin\u00eb dhe gjunj\u00ebzuar shtetin sovjetik.<\/p>\n
Sh\u00ebnim: Michael Scammell, \u00ebsht\u00eb autori i librit \u201cSolzhenicin: Nj\u00eb biografi\u201d.<\/p>\n
\u201cThe New York Times\u201d \u2013 Bota.al<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nga Michael Scammell Kur Bashkimi Sovjetik u shemb n\u00eb vitin 1991, ekspert\u00ebt dhan\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb arsyesh p\u00ebr d\u00ebshtimin e tij:ekonomike, politike dhe ushtarake. Disa menduan t\u00eb shtonin nj\u00eb shkak t\u00eb kat\u00ebrt, m\u00eb pak t\u00eb kuptuesh\u00ebm:humbjen totale t\u00eb besueshm\u00ebris\u00eb s\u00eb rregjimit. Ky proces kishte nisur q\u00eb n\u00eb vitin 1956, kur kryeministri Nikita Hrushoi mbajti fjalimin e […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":351,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[14,19],"tags":[],"yoast_head":"\n