Nga prof. dr. Klara Kodra<\/p>\n
\u201cBija e malikuar\u201d, ndonese e shkruar italisht \u00ebshte shfaqja e par\u00eb n\u00eb proz\u00eb e talentit t\u00eb shkrimtarit te ri Fran\u00e7esk\u00a0 Santori q\u00eb do te \u00e7ante tokat e pal\u00ebruara te let\u00ebrsis\u00eb arb\u00ebreshe dhe shqiptare duke debutuar n\u00eb roman dhe n\u00eb dramaturgji. Ky roman do t\u2019i paraprinte (ose ndofta do t\u00eb ishte bashk\u00ebudh\u00ebtar) me romanin e par\u00eb t\u00eb shkruar shqip nga po ky autor \u201cSof\u00eda Kominiate\u201d. Ky roman qe i vetmi nga tri romanet e autorit t\u00eb tij q\u00eb pati privitegjin e botirnit. Ai pa drit\u00eb n\u00eb vitin 1863 (jo m\u00eb 1858, si pretendonin disa studiues).<\/p>\n
\u00c7udit\u00ebrisht duket se mbi t\u00eb ka r\u00ebnduar nj\u00eb malikim ngaq\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb te gjat\u00eb. madje tep\u00ebr te gjat\u00eb, asnj\u00eb kopje e tij nuk mund t\u00eb arrinte n\u00eb duart e studiuesve (pa folur per publikun). T\u00eb vetmit q\u00eb kan\u00eb folur p\u00ebr te kan\u00eb qen\u00eb De Rada dhe Stratikoi (pas citimit n\u00eb \u201cVjetarin e vitit 1863 ku p\u00ebrkulizohet si roman historik mbi Kalabrin\u00eb). De Rada flet p\u00ebr t\u00eb te \u201cFlamuri i Arb\u00ebrit\u201d me tone qart\u00ebsisht vler\u00ebsuese \u201croman .. .me form\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe v\u00ebrtet\u00ebsi te tmerrshrne\u201d. Stratikoi te \u201cManuali i Iet\u00ebrsis\u00eb shqiptare\u201d t\u00eb 1896-\u00ebs e citon vet\u00ebm me titull. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr se nj\u00eb shekull e gjysm\u00eb ky roman \u00ebsht\u00eb quajtur si i zhdukur. Po njeqind e nj\u00ebzet vjet pas vdekjes s\u00eb autorit t\u00eb tij dhe nj\u00ebqind e pes\u00ebdhjetenj\u00eb pas botimit do t\u00eb dilte p\u00ebrs\u00ebri n\u00eb drit\u00eb, duke u shkundur nga pluhuni i harres\u00ebs, e vetmja kopje e tij. Kjo kopje u gjet e \u201cfshehur\u201d n\u00eb nj\u00eb v\u00ebllim me format t\u00eb vog\u00ebl, tok me dy tekste te tjera n\u00eb Fondin Ferrari t\u00eb Bibliotek\u00ebs \u201cSan Xhovani Batista\u201d (Sh\u00ebn Jon Pag\u00ebzori) t\u00eb fshatit arb\u00ebresh Akuaformoza. Merit\u00ebn e gjetjes s\u00eb tij dhe t\u00eb botimit t\u00eb tij sipas kritereve m\u00eb rigoroze shkencore e kan\u00eb gazetari Oreste Parize (ish kryetar bashkie i \u00c7erzetos) dhe studiuesi i Universitetit t\u00eb Kozenc\u00ebs Xhani Belushi. Ky botim rreshtohet midis botimeve tep\u00ebr serioze q\u00eb ka nxjerr\u00eb n\u00eb drit\u00eb filologjia e studiuesve arb\u00ebresh\u00eb vitet e fundit. Ai pa drit\u00eb n\u00eb dhjetor 2014, i shoq\u00ebruar me nj\u00eb paraqitje nga Xhani Belushi, nj\u00eb parath\u00ebnie nga Anxhela Kostanco dhe nj\u00eb pasth\u00ebnie nga Lu\u00e7ia Nikoleti.<\/p>\n
Romani \u00ebsht\u00eb i nj\u00eb lloji shum\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe q\u00eb mund t\u00eb quhej si modern p\u00ebr form\u00ebn e tij, \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb form\u00eb dialogjesh, \u00e7ka e afron me dram\u00ebn. Duket se Santon ka dashur t\u00eb shkrij\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr dy vokacionet e tij, at\u00eb ndaj llojit t\u00eb romanit dhe at\u00eb ndaj gjinis\u00eb se dramaturgjis\u00eb.<\/p>\n
Jo m\u00eb kot n\u00eb dram\u00ebn e tij t\u00eb m\u00ebvonshme dhe m\u00eb e njohur, \u201cEmira\u201d gjejm\u00eb elemente t\u00eb romanit. Nj\u00eb form\u00eb e till\u00eb nuk ka qen\u00eb e zakonshme as n\u00eb romanin italian bashk\u00ebkoh\u00ebs, pra. Santon p\u00ebrdor nj\u00eb risi q\u00eb n\u00eb romanin e vet t\u00eb par\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb roman personazhet kryesore u p\u00ebrkasin dy bashk\u00ebsive \u2014arb\u00ebreshes dhe italianes. Ndon\u00ebse u botua m\u00eb 1863 (pm, pas bashkimit t\u00eb ltalis\u00eb), problematika e tij q\u00eb godet regjimin e Burbon\u00ebve d\u00ebshmon se duhet t\u00eb jete shkruar prej kohe. N\u00eb parath\u00ebnien e Anxhela Kostancos lidhet hipoteza q\u00eb romani te jete shkruar n\u00eb vitet 1845-46, pra, n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb te af\u00ebrt me v\u00ebllimin e pare me poezi \u201cK\u00ebng\u00ebtaija arb\u00ebreshe\u201d.<\/p>\n
Kuptimplot\u00eb \u00ebsht\u00eb subjekti ku nj\u00eb n\u00ebn\u00eb arb\u00ebreshe mallkon t\u00eb bij\u00ebn q\u00eb d\u00ebshiron t\u00eb martohet \u2014 me zgjedhjen e vet, Po edhe me p\u00eblqimin e t\u00eb atit \u2014 me nj\u00eb italian. N\u00ebna e shpjegon k\u00ebt\u00eb mailkim me karakterin e dh\u00ebndrit t\u00eb ardhsh\u00ebm q\u00eb, sipas sai, fsheh shum\u00eb vese, Ky mallkim duket se shpjegon fundin tragik t\u00eb romanit, vdekjen e parakohshme t\u00eb vajz\u00ebs s\u00eb vetme t\u00eb \u00e7iftit t\u00eb ri (vajza, Rozalba nuk i bindet s\u00eb \u00ebm\u00ebs dhe duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb mendimin e t\u00eb atit krijon familje me ate q\u00eb dashuron) dhe vrasjen e Rozalb\u00ebs nga i shoqi q\u00eb \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb vras\u00ebs. Hiperbolat e subjektit kan\u00eb qen\u00eb karakteristike p\u00ebr romantizmin kalabrez q\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb ndikuar n\u00eb vep\u00ebr. N\u00eb roman gjejm\u00eb disa tema dhe motive q\u00eb do t\u00eb jen\u00eb t\u00eb pranishme n\u00eb romanet e m\u00ebvonshme te Santorit: varf\u00ebria e fshatar\u00ebve arb\u00ebresh\u00eb dhe kalabrez\u00eb, cub\u00ebria, d\u00ebnimi i regjimit t\u00eb Burbon\u00ebve, dashuria e te rinjve q\u00eb hyn ne konflikt me vendimet e prind\u00ebrve (ndon\u00ebse k\u00ebtu autori mban an\u00ebn e n\u00ebn\u00ebs), d\u00ebnimi i martesave t\u00eb p\u00ebrziera t\u00eb arb\u00ebresh\u00ebve me italian\u00ebt.<\/p>\n
Vihet re roli j r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i n\u00ebn\u00ebs n\u00eb famiijen arb\u00ebreshe, ndon\u00ebse kryetari i famlijes ishte padyshim burri. Ne k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr gjejm\u00eb edhe d\u00ebnimin e dashuris\u00eb pasion nga ana e autorit murg q\u00eb n\u00eb vepra t\u00eb tjera ndeshet me mbrojtjen e ndjenj\u00ebs s\u00eb sinqert\u00eb t\u00eb dashuris\u00eb. Po heroina e romanit, e cila paraqitet e pajisur me virtyte fisnike familjare si bashk\u00ebshorte besnike dhe n\u00ebn\u00eb e p\u00ebrkushtuar duket se nuk i meriton fatkeq\u00ebsit\u00eb e r\u00ebnda t\u00eb nj\u00ebpasnjeshme qe bien nj\u00eb nga nj\u00eb mbi t\u00eb. Autori ka dashur t\u00eb paraqes\u00eb forc\u00ebn e tmerrshme te mallkimit t\u00eb n\u00ebn\u00ebs sipas filozofis\u00eb dhe psikologjis\u00eb popullore, po i ka trashur s\u00eb tep\u00ebrmi ngjyrat. Rozalba dhe e bija e vogel Fiordispina (Lulegj\u00ebmbi) jepen si viktima te pafajshme te mallkimit.<\/p>\n
No\u00e7enca (shkurtim i emrit Ino\u00e7enca \u2014 pafaj\u00ebsi), n\u00ebna q\u00eb mallkon t\u00ebrheq mallkimin edhe mbi vete meqen\u00ebse detyrohet te braktis\u00eb familjen pas grindjes me t\u00eb shoqin dhe vdes para kohe. Autori mban nj\u00eb q\u00ebndrim ambivalent ndaj sai: e simpatizon si mbrojt\u00ebse t\u00eb etnis\u00eb arb\u00ebreshe dhe t\u00eb identitetit te saj q\u00eb rrezikohet nga martesat e p\u00ebrziera, si njoh\u00ebse e mir\u00eb e njer\u00ebzve (meqen\u00ebse ka kuptuar veset e fshehta t\u00eb dh\u00ebndrit t\u00eb ardhsh\u00ebm), megjithat\u00eb e d\u00ebnon mallkimin e s\u00eb bij\u00ebs prej saj si nj\u00eb gabim tragjik qe zgjon forca t\u00eb err\u00ebta.<\/p>\n
Rozalba shihet prej autorit edhe ajo si njeri q\u00eb kryen nje gabim tragjik, po edhe si viktim\u00eb e pafajshme, ajo m\u00eb tep\u00ebr simpatizohet dhe m\u00ebshirohet. Autori e pasqyron tek duron ne frym\u00ebn e m\u00ebshir\u00ebs kristiane keqtrajtimin e t\u00eb shoqit dhe, si murg, ndon\u00ebse fundi i saj \u00ebsht\u00eb i tmerrshem shpreh shprese p\u00ebr shpetimin e shpirtit t\u00eb saj (Mund t\u00eb shtonim se Santorit tregohet k\u00ebtu m\u00eb I m\u00ebshirsh\u00ebm se De Rada i cili d\u00ebnonte nj\u00eb krijes\u00eb te vet, \u201cfajtore te pafaj\u201d, Parailen, te shnd\u00ebrrohet pas vdekjes n\u00eb nj\u00eb fantaz\u00ebm pa qet\u00ebsi!).<\/p>\n
Stanci, i shoqi i Rozalb\u00ebs \u00ebsht\u00eb nga ato figura personazhesh, q\u00eb do t\u2019I ndeshim n\u00eb veprat e m\u00ebvonshme te Santorit dhe q\u00eb shprehin konceptin e tij pesimist per thelbin e njeriut; ky djal\u00eb i ri q\u00eb ka n\u00eb thelb egoizmin degjeneron p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye nga lakmia per parat\u00eb dhe k\u00ebnaq\u00ebsit\u00eb e jet\u00ebs, pasioni i tij p\u00ebr Rozalb\u00ebn nuk i q\u00ebndron koh\u00ebs dhe madje \u2014 holl\u00ebsi psikologjike e goditur kjo \u2014 atij I zgjon urrejtje but\u00ebsia dhe n\u00ebnshtrimi i saj se i duket sikur e akuzojn\u00eb p\u00ear gabimet a krimet e veta (tjeter imt\u00ebsi e goditur \u2014 vet\u00eb shok\u00ebt e tij cuba llahtarisen nga kjo lig\u00ebsi e mosmirenjohje e tij); m\u00eb von\u00eb lig\u00ebsia e Stancit rritet dhe e \u00e7on n\u00eb krime, m\u00eb i tmerrshmi i t\u00eb cil\u00ebve \u00ebsht\u00eb vrasja e s\u00eb shoqes.<\/p>\n
Romani i paraqitur nga vet\u00eb autori si historik, \u00ebsht\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb nj\u00eb roman zakonesh me ngjyr\u00ebn historike ku elementi etnografik luan nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm si\u00e7 do t\u00eb ndodh\u00eb m\u00eb von\u00eb n\u00eb krijimet e Santorit. Figurat e prinderve t\u00eb Rozalb\u00ebs n\u00eb roman paraqesin m\u00eb tep\u00ebr interes psikologjik per kompleksitetin m\u00eb te ndjesh\u00ebm meqen\u00ebse No\u00e7enca, nj\u00eb grua n\u00eb thelb e men\u00e7ur dhe e mir\u00eb, arrin te shkel\u00eb mbi dashurin\u00eb e n\u00ebn\u00ebs me malikimin e saj dhe merr guximin e rrall\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb t\u00eb ler\u00eb t\u00eb shoqin nd\u00ebrsa Paskuali, i ati i Rozaib\u00ebs q\u00eb \u00ebsht\u00eb disi kok\u00ebfort\u00eb dhe drit\u00ebshkurt\u00ebr, shfaq m\u00eb tep\u00ebr mir\u00ebkuptim p\u00ebr ndjenjat e vajz\u00ebs dhe shpreh nj\u00eb mendim me realist p\u00ebr mailkimin e No\u00e7enc\u00ebs, duke e par\u00eb at\u00eb thjesht si fryt i nje mendimi t\u00eb gabuar. Nj\u00eb figur\u00eb simpatike \u00ebsht\u00eb kumbara, arb\u00ebreshi Mateo, mish\u00ebrimi i urt\u00ebsis\u00eb popullore, i cili e mir\u00ebkupton mospranimin e martes\u00ebs me mbles\u00ebri nga ana e Rozalb\u00ebs dhe p\u00ebrpiqet ta ndaloj\u00eb No\u00e7enc\u00ebn te kryej\u00eb gjestin fatal te mallkimit. Midis t\u00eb gjith\u00eb atyre karakteresh t\u00eb rr\u00ebmbyera personazhj \u00a1 Mateos spikat me urtesine dhe humanizmin e vet dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb alter \u2014 ego I autorit. Me ngjyra satirike jepen n\u00eb roman figurat e xhandar\u00ebve t\u00eb cil\u00ebt jepen si hajdut\u00eb m\u00eb t\u00eb rafinuar se vete cubat n\u00eb ballafaqim me viktim\u00ebn e cubave s\u00eb cil\u00ebs i marrin parat\u00eb ne em\u00ebr \u201ct\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb\u201d.<\/p>\n
Gjuha e romanit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb italishte disi retorike dhe artificiale dhe nuk sh\u00ebrben p\u00ebr karakterizimin psikologjik t\u00eb personazheve i cili do t\u00eb ndeshej p\u00ebrkundrazi n\u00eb veprat arb\u00ebrisht t\u00eb Santorit.<\/p>\n
Kjo vep\u00ebr mund t\u00eb p\u00ebrfshihet n\u00eb realizmin e af\u00ebrt me natyralizmin e disa krijimeve te k\u00ebtij autori arb\u00ebresh q\u00eb jep tablo t\u00eb goditura nga jeta e fshatrave (n\u00eb k\u00ebte rast t\u00eb lugines s\u00eb Savutos dhe fshatrave kalabreze, megjithat\u00eb p\u00ebrmendet edhe fshati i Specano Albanezes, fshati i origjines s\u00eb dy prej personazheve kryesore, No\u00e7ences dhe Mateos). Megjithat\u00eb aty gjejm\u00eb edhe ngjyrat e forta t\u00eb romantizmit europian n\u00eb form\u00ebn e tij m\u00eb t\u00eb skajshme q\u00eb i ekzalton pasionet e fuqishme t\u00eb dashuris\u00eb dhe t\u00eb urrejtjes dhe q\u00eb n\u00eb Itali gjeti shprehje n\u00eb romantizmin kalabrez. Mund ta p\u00ebrfshinim romanin e Santorit n\u00eb at\u00eb lIoj q\u00eb do t\u00eb quhej \u201croman \u00a1 mases\u201d dhe q\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e tij p\u00ebrfaq\u00ebsohej nga romanet e Dymait dhe Sys\u00eb n\u00eb Franc\u00eb.<\/p>\n
Romanet e m\u00ebvonshme jan\u00eb m\u00eb t\u00eb nd\u00ebrlikuara dhe me vler\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb artistike. Edhe n\u00eb ket\u00eb roman ndihet d\u00ebshira e autorit p\u00ebr t\u00eb komunjkuar me nj\u00eb publik sa m\u00eb te gjer\u00eb, d\u00ebshir\u00eb q\u00eb nuk iu realizua, si\u00e7 thuhet me te drejt\u00eb n\u00eb parath\u00ebnie p\u00ebr shkak t\u00eb vjetrimit te mesazhit poiitik t\u00eb demaskimit te regjimit t\u00e9 Burbon\u00ebve. Mesazhet e rrafshit etik n\u00eb k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr jan\u00eb \u00e7udit\u00ebrisht ambivalente (a d\u00ebnohet m\u00eb rrept\u00eb mosbindja ndaj prind\u00ebrve apo mallkimi i nxituar i n\u00ebn\u00ebs, dashuria si pasion \u00a1 verb\u00ebr apo arbitrariteti I vendosjes s\u00eb prind\u00ebrve p\u00ebr fatin e f\u00ebmij\u00ebve?)<\/p>\n
N\u00eb vep\u00ebr ka gjithashtu nj\u00eb mesazh shoq\u00ebror, paraqitja e varfris\u00eb se errshme t\u00eb fshatrave t\u00eb jugut t\u00eb ftalis\u00eb dhe dukuris\u00eb s\u00eb cub\u00ebris\u00eb.<\/p>\n
Komponentja patriotike shfaqet n\u00eb pasqyrimin e virtyteve t\u00eb arb\u00ebreshit Mateo dhe n\u00eb q\u00ebndrimin mosmiratues ndaj martesave t\u00eb p\u00ebrziera (edhe martesa e prind\u00ebrve t\u00eb Rozalb\u00ebs ishte e p\u00ebrzier; jo m\u00eb kot arb\u00ebreshja No\u00e7enca jepet m\u00eb Iargpamese se i shoqi ndon\u00ebse edhe me goj\u00ebn e s\u00eb bijes flitet per nj\u00eb ep\u00ebrsi mendore t\u00eb burrit).<\/p>\n
Ky roman e pasuron ndjesh\u00ebm krijimtanjn\u00eb e Santorit dhe let\u00ebrsin\u00eb arb\u00ebreshe dhe do te ishte e d\u00ebshirueshme t\u00eb p\u00ebrkthehej n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe p\u00ebr t\u2019iu b\u00ebr\u00eb \u00a1 njohur edhe lexuesit shqiptar.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nga prof. dr. Klara Kodra \u201cBija e malikuar\u201d, ndonese e shkruar italisht \u00ebshte shfaqja e par\u00eb n\u00eb proz\u00eb e talentit t\u00eb shkrimtarit te ri Fran\u00e7esk\u00a0 Santori q\u00eb do te \u00e7ante tokat e pal\u00ebruara te let\u00ebrsis\u00eb arb\u00ebreshe dhe shqiptare duke debutuar n\u00eb roman dhe n\u00eb dramaturgji. Ky roman do t\u2019i paraprinte (ose ndofta do t\u00eb ishte […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":23276,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"yoast_head":"\n