Nga Benjamin Studebaker<\/p>\n
Pas Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, administratat e president\u00ebve Frenklin Ruzvelt dhe Herri Truman n\u00eb Shtetet e Bashkuara, udh\u00ebhoq\u00ebn nd\u00ebrtimin e rendit liberal, nj\u00eb grupim institucionesh nd\u00ebrkomb\u00ebtare, me dakord\u00ebsin\u00eb e shteteve komb\u00ebtare.<\/p>\n
Synimi ishte ruajtja e paqes dhe prosperitetit n\u00eb dekadat pas shkat\u00ebrrimit t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00ebs Boterore, duke parandaluar n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebrhapjen e komunizmit dhe fashizmit. Por gjat\u00eb 30 viteve t\u00eb fundit t\u00eb shekullit XX-t\u00eb, rendi liberal ndryshoi.<\/p>\n
Ai nuk synon m\u00eb kryesisht mbrojtjen e Per\u00ebndimit nga komunizmi dhe fashizmi n\u00ebp\u00ebrmjet rritjes s\u00eb pagave, dhe zbatimit t\u00eb programeve t\u00eb gjera sociale. P\u00ebrkundrazi, ky rend u b\u00eb nj\u00eb motor i globalizimit, duke e integruar ekonomikisht gjith\u00eb bot\u00ebn n\u00eb nj\u00eb sistem t\u00eb njehsuar.<\/p>\n
Dhe rendi bashk\u00ebkohor liberal e b\u00ebn k\u00ebt\u00eb p\u00ebrmes 2 element\u00ebve l\u00ebviz\u00ebs:kapitalit dhe pun\u00ebs. L\u00ebvizshm\u00ebria e kapitalit, lejon zhvendosjen e aseteve dhe bizneseve n\u00eb vende t\u00eb ndryshme ku ekzistojn\u00eb grupime t\u00eb ndryshme rregullash ekonomike.<\/p>\n
Kur kapitali \u00ebsht\u00eb i l\u00ebvizsh\u00ebm, kontrollet e kapitalit nuk i pengojn\u00eb individ\u00ebt dhe kompanit\u00eb t\u00eb zhvendosin pasurit\u00eb e tyre nga nj\u00eb ekonomi e caktuar n\u00eb tjetr\u00ebn, dhe pengesat tregtare i nxisin bizneset t\u00eb operojn\u00eb n\u00eb parajsat fiskale, pa u p\u00ebrballur me tarifat.<\/p>\n
Rendi liberal mund\u00ebson l\u00ebvizjen e nj\u00eb fluksi t\u00eb shpejt\u00eb investimesh dhe njer\u00ebzish nga nj\u00eb vend n\u00eb tjetrin. K\u00ebto flukse leht\u00ebsojn\u00eb rritjen ekonomike, dhe ulin koston e mallrave t\u00eb konsumit, por ato gjithashtu prodhojn\u00eb edhe destabilitet. Kalimi i shum\u00eb parave shum\u00eb shpejt n\u00eb ndonj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb bot\u00ebs, krijon dukurin\u00eb e \u201cflluskave\u201d.<\/p>\n
L\u00ebvizja e shum\u00eb njer\u00ebzve jasht\u00eb nj\u00eb rajoni shum\u00eb shpejt, prodhon \u2018ikjen e trurit\u2019. Rendi liberal ekziston n\u00eb tre nivele:global, rajonal dhe komb\u00ebtar. N\u00eb nivelin global, ai p\u00ebrb\u00ebhet nga organizata t\u00eb m\u00ebdha nd\u00ebrkomb\u00ebtare, q\u00eb p\u00ebrqendrohen kryesisht n\u00eb rregullimin e tregtis\u00eb, huamarrjes dhe investimeve si\u00e7 Fondi Monetar Nd\u00ebrkomb\u00ebtar (FMN) dhe Banka Bot\u00ebrore.<\/p>\n
N\u00eb nivelin rajonal, rendi liberal krijon marr\u00ebdh\u00ebnie m\u00eb t\u00eb forta tregtare, p\u00ebrmes marr\u00ebveshjeve t\u00eb tilla si Marr\u00ebveshja e Tregtis\u00eb s\u00eb Lir\u00eb t\u00eb Amerik\u00ebs s\u00eb Veriut (NAFTA), dhe forcon organizata t\u00eb tilla si Bashkimi Evropian. N\u00eb rastin e BE-s\u00eb, institucionet rajonale sigurojn\u00eb gjithashtu l\u00ebvizjen e lir\u00eb t\u00eb njer\u00ebzve, nj\u00eb monedh\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt dhe nj\u00eb seri rregullash dhe rregulloresh fiskale. N\u00eb nivelin komb\u00ebtar, rendi liberal mish\u00ebrohet nga partit\u00eb politike q\u00eb jan\u00eb t\u00eb angazhuara ta mbrojn\u00eb dhe ruajn\u00eb at\u00eb.<\/p>\n
Gjat\u00eb 12 viteve t\u00eb fundit, q\u00eb nga kriza globale ekonomike e vitit 2008, rendi liberal \u00ebsht\u00eb i rrethuar nga t\u00eb gjitha an\u00ebt. N\u00eb t\u00eb majt\u00eb, partit\u00eb tradicionale socialdemokrate jan\u00eb dob\u00ebsuar, ose m\u00ebnjanuar nga partit\u00eb anti-establishment.<\/p>\n
Berni Sanders trazoi ekuilibrat n\u00eb gjirin e Partis\u00eb Demokratike n\u00eb SHBA. Xheremi Korbin, b\u00ebri t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb me Partin\u00eb Laburiste n\u00eb Britain\u00eb e Madhe. N\u00eb Franc\u00eb, Partia Socialiste \u00ebsht\u00eb zhvendosur n\u00eb periferi t\u00eb sken\u00ebs politik\u00eb nga m\u00eb radikal\u00ebt e La France Insoumise.<\/p>\n
Partia tradicionale e qendr\u00ebs s\u00eb majt\u00eb n\u00eb Greqi, PASOK, u postua nga Syriza m\u00eb radikale.<\/p>\n
N\u00eb t\u00eb djatht\u00eb, Donald Trump realizoi nj\u00eb p\u00ebrvet\u00ebsim armiq\u00ebsor t\u00eb drejtimit t\u00eb Partis\u00eb Republikane n\u00eb SHBA. N\u00eb Britanin\u00eb e Madhe, Partia Konservatore e nxori vendin jasht\u00eb BE-s\u00eb. Republikan\u00ebt n\u00eb Franc\u00eb, jan\u00eb t\u00eb sfiduar nga partia Tubimi Komb\u00ebtar i Marin L\u00eb Pen. Nd\u00ebrsa n\u00eb Gjermani, \u2018Alternative f\u00fcr Deutschland\u2019 e ekstremit t\u00eb djatht\u00eb \u00ebsht\u00eb tani partia m\u00eb e madhe e opozit\u00ebs.<\/p>\n
N\u00eb Itali, Partia Demokratike e qendr\u00ebs s\u00eb majt\u00eb dhe L\u00ebvizja Pes\u00eb Yjet, u b\u00ebn\u00eb bashk\u00eb p\u00ebr t\u00eb formuar nj\u00eb qeveri koalicioni. Q\u00eb t\u00eb gjitha k\u00ebto parti dhe l\u00ebvizje jan\u00eb t\u00eb interesuara t\u00eb rishikojn\u00eb apo t\u00eb injorojn\u00eb rendin liberal. Rusia po feston degradimin e k\u00ebtij rendi, nd\u00ebrsa Kina ka filluar t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb institucione alternative.<\/p>\n
Por kjo nuk do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb rendi \u00ebsht\u00eb i pambrojtur. Institucionet globale dhe ato rajonale jan\u00eb t\u00eb afta t\u2019i shkaktojn\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi ekonomike popullatave. BE, FMN dhe Banka Bot\u00ebrore, mund t\u2019u mohojn\u00eb shteteve qasje n\u00eb fondet e nevojshme, duke i k\u00ebrc\u00ebnuar ato me kriza ekonomike n\u00eb rast se nuk respektojn\u00eb rregullat.<\/p>\n
Dhe qeverit\u00eb e din\u00eb shum\u00eb mir\u00eb se nuk do t\u2019i mbijetojn\u00eb dot zgjedhjeve t\u00eb ardhshme, n\u00ebse k\u00ebto organizata nxisin nj\u00eb kaos financiar n\u00eb vendet e tyre. P\u00ebr shembull n\u00eb 2015, Greqia u \u00a0p\u00ebrpoq t\u2019i rezistonte k\u00ebrkesave t\u00eb masave shtr\u00ebnguese financiare t\u00eb BE-s\u00eb, duke k\u00ebrc\u00ebnuar t\u00eb largohej nga bashkimi monetar i eurozon\u00ebs, n\u00ebse Brukseli refuzonte t\u00eb ofronte m\u00eb shum\u00eb mb\u00ebshtetje financiare.<\/p>\n
Por largimi nga eurozona, do t\u00eb d\u00ebmtonte r\u00ebnd\u00eb ekonomin\u00eb greke n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb afatshkurt\u00ebr, dhe Brukseli e dinte k\u00ebt\u00eb. BE e quajti k\u00ebrc\u00ebnimin nj\u00eb bllof t\u00eb Greqis\u00eb, dhe n\u00eb fund Athina u t\u00ebrhoq. Ver\u00ebn e kaluar, SYRIZA u mposht nga Demokracia e Re, partia tradicionale e qendr\u00ebs s\u00eb djatht\u00eb n\u00eb vend.<\/p>\n
Rendi liberal ka sjell\u00eb integrim ekonomik, por ky ka qen\u00eb shpesh i pafavorsh\u00ebm n\u00eb aspektin politik. N\u00eb epok\u00ebn pas vitit 2008, institucionet globale dhe rajonale kan\u00eb nxitur shum\u00eb shtete t\u00eb shkurtojn\u00eb shpenzimet publike, duke eleminuar programet sociale dhe dob\u00ebsuar sh\u00ebrbimet publike dhe infrastruktur\u00ebn.<\/p>\n
N\u00eb shum\u00eb vende, standardet e jetes\u00ebs s\u00eb votuesve t\u00eb zakonsh\u00ebm kan\u00eb ngecur n\u00eb vend, ose kan\u00eb b\u00ebr\u00eb hapa pas. L\u00ebvizshm\u00ebria e kapitalit, i jep mund\u00ebsi miliarder\u00ebve dhe korporatave t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb l\u00ebvizin me shpejt\u00ebsi pasurit\u00eb e tyre n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn, dhe kjo do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb ato kan\u00eb shum\u00eb ndikim mbi qeverit\u00eb komb\u00ebtare.<\/p>\n
N\u00ebse nj\u00eb qeveri rrit taksat p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur sh\u00ebrbimet publike, individ\u00ebt dhe kompanit\u00eb e taksuara mund t\u00eb largohen, duke e privuar vendin si nga t\u00eb ardhurat tatimore, ashtu edhe nga vendet e pun\u00ebs dhe investimet e nevojshme. Dhe recesioni ekonomik q\u00eb pason, mund t\u2019i kushtoj\u00eb nj\u00eb qeverie zgjedhjet e ardhshme.<\/p>\n
P\u00ebr t\u00eb t\u00ebrhequr investime t\u00eb reja, qeverit\u00eb detyrohen t\u00eb garojn\u00eb me nj\u00ebra-tjetr\u00ebn se kush favorizon m\u00eb shum\u00eb oligark\u00ebt dhe korporatat transnacionale. Kjo do t\u00eb thot\u00eb taksa dhe paga t\u00eb ul\u00ebta, dhe pak rregullore. Qeverit\u00eb nuk jan\u00eb t\u00eb gatshme t\u00eb marrin p\u00ebrsip\u00ebr rrezikun e ikjes s\u00eb kapitalit.<\/p>\n
Nd\u00ebrkoh\u00eb votuesit jan\u00eb nostalgjik\u00eb p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb kur sh\u00ebrbimet publike ishin shum\u00eb t\u00eb mira, dhe kur jeta e tyre po p\u00ebrmir\u00ebsohej. Dhe n\u00eb vend se ta sfidojn\u00eb drejtp\u00ebrs\u00ebdrejti rendin liberal, qeverit\u00eb komb\u00ebtare e drejtojn\u00eb formalisht gishtin e akuz\u00ebs ndaj k\u00ebtij rendi, dhe nga ana tjet\u00ebr vazhdojn\u00eb t\u2019i p\u00ebrafrohen atij ekonomikisht.<\/p>\n
Shembulli m\u00eb tipik \u00ebsht\u00eb l\u00ebvizja e Trumpit. Ai e braktisi Partneritetin Trans-Paq\u00ebsor (TPP) t\u00eb Barak\u00ebs Obama n\u00eb favor t\u00eb tarifave, por synimi i k\u00ebtyre t\u00eb fundit \u00ebsht\u00eb t\u00eb arrihet p\u00ebrmes \u201cshkopit\u201d, ajo q\u00eb Obama synoi t\u00eb arrinte p\u00ebrmes \u201ckarot\u00ebs\u201d: l\u00ebvizja e kompanive dhe investimeve nga Kina drejt ekonomive aleate t\u00eb SHBA-s\u00eb n\u00eb Paq\u00ebsor.<\/p>\n
Duke e d\u00ebmtuar Kin\u00ebn dhe duke dekurajuar gradualisht kompanit\u00eb amerikane q\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb biznes atje, Trump mund t\u00eb duket sikur po ngrihet kund\u00ebr rendit liberal, kur n\u00eb fakt ai po shk\u00ebmben nj\u00eb grup partner\u00ebsh tregtar\u00eb t\u00eb Azis\u00eb Lindore me nj\u00eb tjet\u00ebr.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, ai merr kredite politike nga t\u00eb shfaqurit si armiq\u00ebsor ndaj rendit liberal, por pa nd\u00ebrmarr\u00eb realisht veprime, q\u00eb do t\u00eb rritnin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb konsiderueshme koston e mallrave dhe sh\u00ebrbimeve n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb afatshkurt\u00ebr.<\/p>\n
Por kjo balanc\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb ruhet. N\u00ebse nj\u00eb qeveri shkon shum\u00eb larg kund\u00ebr rendit liberal, rrezikon ta p\u00ebsoj\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb i ndodhi SYRIZA-s s\u00eb krahut t\u00eb majt\u00eb dhe udh\u00ebheq\u00ebsit t\u00eb saj Aleksis Cipras n\u00eb Greqi. P\u00ebrballja e tij me BE-n\u00eb, ishte shum\u00eb direkte q\u00eb Brukseli ta toleronte.<\/p>\n
Pasi u ekspozua bllofi i Ciprasit, partia e tij u diskreditua. Nj\u00ebherazi, n\u00ebse nj\u00eb qeveri shmang retorik\u00ebn bombastike dhe p\u00ebrpiqet t\u00eb menaxhoj\u00eb pritshm\u00ebrin\u00eb, mund t\u00eb duket se nuk p\u00ebrb\u00ebn m\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim p\u00ebr rendin liberal. Kjo \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb ndodhi me Tereza Mej n\u00eb Britanin\u00eb e Madhe.<\/p>\n
Si kryeministre, stili retorik i Zonj\u00ebs Mej nuk ishte shum\u00eb agresiv dhe marr\u00ebveshja e Brexit q\u00eb ajo propozoi, nuk kishte ndryshime t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb marr\u00ebveshjet e tregtis\u00eb q\u00eb kishte vendi me BE-n\u00eb. Kjo gj\u00eb shkaktoi rebelimin e krahut m\u00eb anti-BE n\u00eb Partin\u00eb e saj Konservatore, duke e z\u00ebvend\u00ebsuar at\u00eb me Boris Xhonsonin.<\/p>\n
Nd\u00ebrsa nacionalist\u00ebt e p\u00ebrqeshin rendin liberal, demokrat\u00ebt radikale p\u00ebrpiqet t\u2019i b\u00ebjn\u00eb qytetar\u00ebt t\u00eb ndjehen t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb vendimmarrje. M\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja, kjo nuk heq kontrollin e rendit liberal. Ai merret ende me integrimin ekonomik, por \u00ebsht\u00eb shteti-komb ai q\u00eb po merr kompetencat kryesore.<\/p>\n
Nj\u00eb pjes\u00eb e asaj q\u00eb e b\u00ebn t\u00ebrheq\u00ebs nacionalizmin dhe demokracin\u00eb radikale, \u00ebsht\u00eb se k\u00ebto strategji e theksojn\u00eb dallimin ton\u00eb komb\u00ebtar, individual ose grupor. Institucionet politike globale sheshojn\u00eb dallimet, dhe po marrin vendime t\u00eb ve\u00e7anta p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn.<\/p>\n
Ne nuk duam nj\u00eb model standart. Por p\u00ebr fatin ton\u00eb t\u00eb keq, rendi liberal na e ka dh\u00ebn\u00eb tashm\u00eb nj\u00eb t\u00eb till\u00eb. Ndaj jemi p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb zgjedhje t\u00eb tmerrshme. Ne mund t\u00eb vazhdojm\u00eb t\u00eb p\u00ebrqafojm\u00eb strategjin\u00eb nacionaliste p\u00ebr t\u00eb mbajtur t\u00eb gjall\u00eb rendin liberal, duke krijuar kushtet n\u00eb t\u00eb cilat ai do t\u00eb \u201cvdes\u00eb\u201d.<\/p>\n
Kjo do t\u00eb sjell\u00eb shp\u00ebrb\u00ebrjen e rendit, duke d\u00ebmtuar rritjen ekonomike, dhe shkaktuar nj\u00eb rritje t\u00eb madhe t\u00eb kostove t\u00eb mallrave dhe sh\u00ebrbimeve. Standardet tona t\u00eb jetes\u00ebs, do t\u00eb bien n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dramatike. Shteti-komb do t\u00eb rikthehet n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb sken\u00ebs, por me koston e d\u00ebmtimin t\u00eb prosperitetit q\u00eb ne kemi arritur q\u00eb nga Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore.<\/p>\n
Ose mund t\u00eb p\u00ebrqafojm\u00eb reforma radikale demokratike, dhe t\u00eb p\u00ebrpiqemi ta bindim veten se ata do t\u00eb na fuqizojn\u00eb, ose t\u00eb pakt\u00ebn do t\u00eb na japin ndjenj\u00ebn e k\u00ebnaqshme t\u00eb fuqizimit.<\/p>\n
Marr\u00eb me shkurtime nga \u201cAeon.co\u201d \u2013 Bota.al<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nga Benjamin Studebaker Pas Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, administratat e president\u00ebve Frenklin Ruzvelt dhe Herri Truman n\u00eb Shtetet e Bashkuara, udh\u00ebhoq\u00ebn nd\u00ebrtimin e rendit liberal, nj\u00eb grupim institucionesh nd\u00ebrkomb\u00ebtare, me dakord\u00ebsin\u00eb e shteteve komb\u00ebtare. Synimi ishte ruajtja e paqes dhe prosperitetit n\u00eb dekadat pas shkat\u00ebrrimit t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00ebs Boterore, duke parandaluar n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22887,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[6,3,20,21],"tags":[],"yoast_head":"\n