Nga Francis Fukuyama<\/p>\n
Krizat e m\u00ebdha sjellin edhe pasoja t\u00eb m\u00ebdha, zakonisht t\u00eb paparashikuara. Depresioni i Madh nxiti izolimin, nacionalizmin, fashizmin dhe Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, por solli gjithashtu Ne\u00eb Deal (Marr\u00ebveshjen e Re), ngritjen e Shteteve t\u00eb Bashkuara si nj\u00eb superfuqi globale, dhe n\u00eb fund procesin e dekolonizimit.<\/p>\n
Sulmet terroriste t\u00eb 11 Shtatorit 2001 prodhuan 2 nd\u00ebrhyrje t\u00eb d\u00ebshtuara ushtarake amerikane, ngritjen e Iranit, dhe forma t\u00eb reja t\u00eb radikalizmit islamik. Kriza financiare e vitit 2008, shkaktoi nj\u00eb rritje t\u00eb populizmit anti-establishment, q\u00eb z\u00ebvend\u00ebsoi udh\u00ebheq\u00ebsit n\u00eb pushtet t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn.<\/p>\n
Historian\u00ebt e ardhsh\u00ebm, do t\u00eb gjurmojn\u00eb me siguri efekte relativisht t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb shkaktuara nga pandemia aktuale e koronavirusit. Por sfida \u00ebsht\u00eb zbulimi i tyre i m\u00ebhersh\u00ebm. Tanim\u00eb \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb se p\u00ebrse disa vende, kan\u00eb qen\u00eb m\u00eb mir\u00eb se t\u00eb tjerat n\u00eb menaxhimin e kriz\u00ebs deri m\u00eb tani, dhe jan\u00eb t\u00eb gjitha arsyet q\u00eb k\u00ebto prirje t\u00eb vazhdojn\u00eb.<\/p>\n
Dhe kjo nuk ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me llojin e regjimit. Disa demokraci kan\u00eb reaguar mir\u00eb, t\u00eb tjerat jo, dhe e nj\u00ebjta gj\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb edhe p\u00ebr autokracit\u00eb. Faktor\u00ebt ndikues n\u00eb lidhje me p\u00ebrgjigjet e suksesshme ndaj pandemis\u00eb jan\u00eb kapaciteti shtet\u00ebror, besimi social dhe udh\u00ebheqja.<\/p>\n
Vendet me t\u00eb tria k\u00ebto element\u00eb \u2013 nj\u00eb aparat shtet\u00ebror kompetent, nj\u00eb qeveri t\u00eb cil\u00ebs qytetar\u00ebt i besojn\u00eb dhe e d\u00ebgjojn\u00eb, dhe udh\u00ebheq\u00ebsit efektiv\u00eb \u2013 kan\u00eb pasur nj\u00eb reagim mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebs, duke i kufizuar d\u00ebmet q\u00eb ato kan\u00eb p\u00ebsuar nga Covid-19.<\/p>\n
Nd\u00ebrkoh\u00eb, vendet me shtete jofunksionale, shoq\u00ebri t\u00eb polarizuara ose udh\u00ebheqje t\u00eb dob\u00ebt kan\u00eb reaguar dob\u00ebt, duke i l\u00ebn\u00eb qytetar\u00ebt dhe ekonomit\u00eb e tyre t\u00eb ekspozuara dhe shum\u00eb m\u00eb t\u00eb prekshme ndaj virusit. Sa m\u00eb shum\u00eb q\u00eb m\u00ebsohet mbi Covid-19, aq m\u00eb shum\u00eb duket se do t\u00eb zgjas\u00eb kriz\u00eb, e matur me vite dhe jo 3-mujor\u00eb.<\/p>\n
Virusi po duket s\u00eb fundmi m\u00eb pak vdekjeprur\u00ebs, por mbetet shum\u00eb ngjit\u00ebs dhe transmetohet n\u00eb shum\u00eb raste pa asnj\u00eb simptom\u00eb. Kjo ka b\u00ebr\u00eb q\u00eb njer\u00ebzit t\u00eb priren t\u00eb mos e marrin at\u00eb aq seriozisht sa duhet, dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb virusi do t\u00eb vazhdoj\u00eb t\u00eb p\u00ebrhapet gjer\u00ebsisht n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb globin, duke shkaktuar nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh t\u00eb vdekurish.<\/p>\n
Nuk do t\u00eb ket\u00eb asnj\u00eb moment, kur vendet do t\u00eb jen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb shpallin fitoren e tyre ndaj s\u00ebmundjes. P\u00ebrkundrazi, ekonomit\u00eb do t\u00eb hapen me ngadal\u00eb. Shpresat p\u00ebr nj\u00eb rikuperim n\u00eb form\u00eb V duken si tep\u00ebr optimiste. M\u00eb shume gjasa ajo e rritjes ekonomike, do t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb kurb\u00eb n\u00eb form\u00eb L-je me nj\u00eb bisht t\u00eb gjat\u00eb ose disa \u00cb.<\/p>\n
Ekonomia bot\u00ebrore, nuk do t\u00eb kthehet shum\u00eb shpejt n\u00eb gjendjen e saj para-Covid. Dhe n\u00eb aspektin ekonomik, nj\u00eb kriz\u00eb e gjat\u00eb n\u00ebnkupton m\u00eb shum\u00eb falimentime biznesesh, dhe d\u00ebme t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb industri si qendrat tregtare, zinxhir\u00ebt e furnizimit me pakic\u00eb, dhe udh\u00ebtimet turistike.<\/p>\n
Vet\u00ebm kompanit\u00eb e m\u00ebdha do t\u00eb jen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb p\u00ebrballojn\u00eb goditjen, me gjigant\u00ebt e teknologjis\u00eb q\u00eb do t\u00eb dalin kryesisht t\u00eb fituar, pasi nd\u00ebrveprimet digjitale po b\u00ebhen gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Por nd\u00ebrkoh\u00eb pasojat politike, mund t\u00eb jet\u00eb edhe m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse. Popullatat mund t\u00eb detyrohen t\u00eb b\u00ebjn\u00eb akte heroike t\u00eb vet\u00ebflijimit kolektiv p\u00ebr nj\u00eb fare kohe, por jo p\u00ebrgjithmon\u00eb. Nj\u00eb epidemi e gjat\u00eb n\u00eb koh\u00eb, e kombinuar me humbje t\u00eb shumta t\u00eb vendeve t\u00eb pun\u00ebs, nj\u00eb recesion ekonomik t\u00eb zgjatur dhe nj\u00eb borxh shum\u00eb t\u00eb madh, do t\u00eb krijoj\u00eb pashmangshm\u00ebrisht tensione, t\u00eb cilat shnd\u00ebrrohen m\u00eb pas n\u00eb nj\u00eb reagim politik.<\/p>\n
Se kund\u00ebr kujt, kjo \u00ebsht\u00eb ende e paqart\u00eb. Shtetet e Bashkuara, kan\u00eb pasur nj\u00eb reagim shum\u00eb t\u00eb keq ndaj pandemis\u00eb, dhe kjo e ka zbehur m\u00eb tej prestigjin e saj nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Shp\u00ebrndarja globale e fuqis\u00eb, do t\u00eb vazhdoj\u00eb t\u00eb zhvendoset drejt lindjes, pasi Azia Lindore ka qen\u00eb m\u00eb e aft\u00eb n\u00eb administrimin e situat\u00ebs sesa Evropa apo SHBA-ja.<\/p>\n
Ndon\u00ebse pandemia filloi nga Kina, dhe Pekini n\u00eb fillim e fshehu duke e lejuar q\u00eb t\u00eb p\u00ebrhapej, Kina do t\u00eb p\u00ebrfitoj\u00eb nga kriza, t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb terma relativ\u00eb. Gjat\u00eb viteve t\u00eb ardhshme, pandemia mund t\u00eb \u00e7oj\u00eb n\u00eb r\u00ebnien relative t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, n\u00eb erozionin e vazhduesh\u00ebm t\u00eb rendit nd\u00ebrkomb\u00ebtar liberal, dhe n\u00eb ringjalljen e fashizmit n\u00eb mbar\u00eb globin.<\/p>\n
Por ajo mund t\u00eb sjell\u00eb gjithashtu edhe nj\u00eb rilindje t\u00eb demokracis\u00eb liberale, nj\u00eb sistem q\u00eb shum\u00eb her\u00eb ka habitur skeptik\u00ebt, duke shfaqur nj\u00eb fuqi t\u00eb jasht\u00ebzakonshme t\u00eb rezistenc\u00ebs dhe rip\u00ebrt\u00ebritjes. Elementet e t\u00eb dyja vizioneve do t\u00eb shfaqen n\u00eb vende t\u00eb ndryshme.<\/p>\n
P\u00ebr fat t\u00eb keq, p\u00ebrve\u00e7se n\u00ebse prirjet aktuale ndryshojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dramatike, parashikimi n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi \u00ebsht\u00eb i zymt\u00eb. Dhe pasoja negative jan\u00eb t\u00eb lehta p\u00ebr t\u2019u imagjinuar. Nacionalizmi, izolimi, ksenofobia dhe sulmet ndaj rendit liberal bot\u00ebror, jan\u00eb rritur p\u00ebr vite me radh\u00eb, dhe kjo prirje vet\u00ebm sa do t\u00eb p\u00ebrshpejtohet nga pandemia.<\/p>\n
Qeverit\u00eb n\u00eb Hungari dhe Filipine, e kan\u00eb shfryt\u00ebzuar kriz\u00ebn p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb vetes kompetenca emergjente, duke i larguar ato akoma m\u00eb larg demokracis\u00eb. Shum\u00eb vende t\u00eb tjera, p\u00ebrfshir\u00eb Kin\u00ebn, El Salvadorin dhe Ugand\u00ebn, kan\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb masa t\u00eb ngjashme.<\/p>\n
Pengesat p\u00ebr l\u00ebvizjen e njer\u00ebzve jan\u00eb shfaqur kudo, madje edhe n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb Evrop\u00ebs. N\u00eb vend se t\u00eb bashk\u00ebpunojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konstruktive p\u00ebr p\u00ebrfitimin e tyre t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt, vendet jan\u00eb mbyllur ne vetvete, jan\u00eb grindur me nj\u00ebra-tjetr\u00ebn, dhe i kan\u00eb b\u00ebr\u00eb rival\u00ebt e tyre \u201ckoka turku\u201d p\u00ebr t\u00eb justifikuar d\u00ebshtimet e tyre.<\/p>\n
Rritja e nacionalizmit, do t\u00eb rris\u00eb mund\u00ebsin\u00eb e nj\u00eb konfliktit nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Gjithsesi, duke pasur parasysh forc\u00ebn e vazhdueshme stabilizuese q\u00eb kan\u00eb arm\u00ebt b\u00ebrthamore, dhe sfidat e zakonshme me t\u00eb cilat p\u00ebrballen t\u00eb gjith\u00eb aktor\u00ebt kryesor\u00eb, turbullirat nd\u00ebrkomb\u00ebtare jan\u00eb m\u00eb pak t\u00eb mundshme sesa ato t\u00eb brendshme.<\/p>\n
Vendet e varfra me qytetet e mbipopulluara, dhe me sisteme t\u00eb dob\u00ebta sh\u00ebndet\u00ebsore do t\u00eb goditen m\u00eb r\u00ebnd\u00eb se t\u00eb tjer\u00ebt. Jo vet\u00ebm distancimi social, por edhe higjiena minimale si\u00e7 \u00ebsht\u00eb larja e duarve, \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht e v\u00ebshtir\u00eb n\u00eb vendet ku shum\u00eb qytetar\u00eb nuk kan\u00eb qasje t\u00eb rregullt tek uji i past\u00ebr.<\/p>\n
Zhvendosja e shkaktuar nga ndryshimi i klim\u00ebs, ishte tashm\u00eb nj\u00eb kriz\u00eb e ngadalt\u00eb q\u00eb po ziente n\u00eb hemisfer\u00ebn jugore. Pandemia do t\u2019i nd\u00ebrlikoj\u00eb efektet e saj, duke i katandisur popullata t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb vendet n\u00eb zhvillim gjithnj\u00eb e m\u00eb pran\u00eb pragut t\u00eb mbijetes\u00ebs. Zem\u00ebrimi popullor do t\u00eb rritet, dhe pritshm\u00ebrit\u00eb e rritura t\u00eb qytetar\u00ebve, jan\u00eb receta klasike q\u00eb mund t\u00eb \u00e7oj\u00eb drejt revolucioneve.<\/p>\n
T\u00eb d\u00ebshp\u00ebruarit do t\u00eb tentojn\u00eb t\u00eb migrojn\u00eb, lider\u00ebt demagog\u00eb do ta shfryt\u00ebzojn\u00eb situat\u00ebn p\u00ebr t\u2019u ngjitur n\u00eb pushtet, politikan\u00ebt e korruptuar do t\u00eb kapin rastin p\u00ebr t\u00eb vjedhur at\u00eb \u00e7ka mundin, dhe shum\u00eb qeveri do t\u00eb rr\u00ebzohen.<\/p>\n
Pandemit\u00eb e dikurshme kan\u00eb nxitur vizione, kulte dhe fe t\u00eb reja apokaliptike, t\u00eb cilat rriten rreth anktheve ekstreme t\u00eb shkaktuara nga v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb e st\u00ebrzgjatura. N\u00eb fakt fashizmi, mund t\u00eb shihej si nj\u00eb kult i till\u00eb, q\u00eb lindi nga dhuna dhe zhvendosjet masive t\u00eb popullatave, e shkaktuar nga Lufta e Par\u00eb Bot\u00ebrore dhe pasojat e saj.<\/p>\n
Megjithat\u00eb, ashtu si\u00e7 Depresioni i Madh jo vet\u00ebm q\u00eb prodhoi fashiz\u00ebm, por edhe ringjalli demokracin\u00eb liberale, edhe pandemia aktuale mund t\u00eb prodhoj\u00eb edhe disa rezultate pozitive politike. Realitetet praktike t\u00eb menaxhimit t\u00eb pandemis\u00eb favorizojn\u00eb profesionalizmin dhe ekspertiz\u00ebn, dhe nxjerrin leht\u00eb n\u00eb pah demagogjin\u00eb dhe paaft\u00ebsin\u00eb.<\/p>\n
P\u00ebr shkak t\u00eb arroganc\u00ebs s\u00eb Zhair Bolsonaros, Brazili \u00ebsht\u00eb zhytur aktualisht n\u00eb nj\u00eb katastrof\u00eb sh\u00ebndet\u00ebsore. N\u00eb Rusi, Vladimir Putin, u p\u00ebrpoq n\u00eb fillim ta n\u00ebnvler\u00ebsonte rrezikun e pandemis\u00eb, m\u00eb pas pretendoi se Rusia e kishte at\u00eb n\u00ebn kontroll, dhe tani po ndryshon qasje kur Covid-19 po p\u00ebrhapet n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vendin.<\/p>\n
Legjitimiteti i Putinit, q\u00eb ishte duke u dob\u00ebsuar para kriz\u00ebs, mund t\u00eb jet\u00eb duke u zbehur m\u00eb tej. Hendeku midis t\u00eb pasurve dhe t\u00eb varf\u00ebrve, si midis njer\u00ebzve ashtu edhe vendeve, \u00ebsht\u00eb thelluar nga kriza, dhe do t\u00eb rritet m\u00eb tej gjat\u00eb nj\u00eb stanjacioni t\u00eb zgjatur ekonomik.<\/p>\n
Por bashk\u00eb me problemet, kriza ka zbuluar edhe aft\u00ebsin\u00eb e qeverive p\u00ebr t\u00eb ofruar zgjidhje, duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb burimet kolektive. Nj\u00eb ndjenj\u00eb e vazhdueshme e \u201cvet\u00ebm s\u00eb bashku\u201d mund t\u00eb nxis\u00eb solidaritetin social, por edhe zhvillimin e mbrojtjeve sociale m\u00eb bujare, ashtu si\u00e7 vuajtjet e m\u00ebdha komb\u00ebtare t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore dhe Depresionit, stimuluan rritjen e shteteve t\u00eb mir\u00ebqenies n\u00eb vitet 1920-1930.<\/p>\n
N\u00eb prill, Kongresi i SHBA miratoi nj\u00eb paket\u00eb ndihme prej 2.3 trilion\u00eb dollar\u00ebsh p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur bizneset dhe individ\u00ebt e d\u00ebmtuar nga pandemia. Dhe kjo kriz\u00eb mund t\u00eb rris\u00eb mb\u00ebshtetjen p\u00ebr nd\u00ebrhyrjet e qeveris\u00eb n\u00eb adresimin e problemeve t\u00eb tjera t\u00eb m\u00ebdha sociale.<\/p>\n
Dhe s\u00eb fundmi, kriza mund t\u00eb nxis\u00eb nj\u00eb bashk\u00ebpunim nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb rip\u00ebrt\u00ebrir\u00eb. Nd\u00ebrsa udh\u00ebheq\u00ebsit komb\u00ebtar\u00eb po merren me loj\u00ebn se kush e ka fajin p\u00ebr pandemin\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt dhe autoritetet e sh\u00ebndetit publik n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn, po thellojn\u00eb rrjetet dhe lidhjet mes tyre.<\/p>\n
Marr\u00eb me shkurtime nga \u201cForeign Affairs\u201d \u2013 Bota.al<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nga Francis Fukuyama Krizat e m\u00ebdha sjellin edhe pasoja t\u00eb m\u00ebdha, zakonisht t\u00eb paparashikuara. Depresioni i Madh nxiti izolimin, nacionalizmin, fashizmin dhe Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, por solli gjithashtu Ne\u00eb Deal (Marr\u00ebveshjen e Re), ngritjen e Shteteve t\u00eb Bashkuara si nj\u00eb superfuqi globale, dhe n\u00eb fund procesin e dekolonizimit. Sulmet terroriste t\u00eb 11 Shtatorit 2001 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21684,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[6,3,20,21],"tags":[],"yoast_head":"\n