Nga Michael Hirsh<\/p>\n
Disa njer\u00ebz edhe mund ta urrejn\u00eb Henri Kisingerin, dhe t\u00eb keni nj\u00eb mendim negativ p\u00ebr t\u00eb. Por ajo q\u00eb nuk mund t\u00eb b\u00ebni \u00ebsht\u00eb q\u00eb ta injoroni at\u00eb, sidomos tani. K\u00ebshtu argumenton Berri Geuen n\u00eb librin e tij mbi Kisinger dhe epok\u00ebn e tij \u201cThe Inevitibility of Tragedy\u201d (Pashmagshm\u00ebria e tragjedis\u00eb).<\/p>\n
N\u00eb fakt, jo vet\u00ebm q\u00eb nuk kemi luksin ta shp\u00ebrfillim burr\u00ebshtetarin e moshuar, q\u00eb mbushi 97 vje\u00e7 n\u00eb muajin maj, por kemi nevoj\u00eb p\u00ebr t\u00eb m\u00eb shum\u00eb se kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb. Ne na duhen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb d\u00ebshp\u00ebruese idet\u00eb dhe instinktet e Kisinger, se si ta ecim n\u00ebp\u00ebr nj\u00eb bot\u00eb q\u00eb tani po e kuptojm\u00eb se nuk po funksionon shum\u00eb mir\u00eb, dhe se ndoshta kjo gj\u00eb nuk do t\u00eb ndodh\u00eb asnj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n
Nga pik\u00ebpamja e Uashingtonit, bota \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb s\u00ebrish kisingeriane. Kryq\u00ebzatat e Amerik\u00ebs kan\u00eb mbaruar, ose n\u00eb rastin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb jan\u00eb dob\u00ebsuar dhe rr\u00ebnuar n\u00eb themelet e tyre. Kryq\u00ebzata Uilsoniane e shnd\u00ebrroi kontrollin e ndjesh\u00ebm t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb n\u00eb nj\u00eb betej\u00eb t\u00eb kot\u00eb dhe delirante kund\u00ebr mitit t\u00eb komunizmit monolit, duke p\u00ebrfunduar keq me Luft\u00ebn e Vietnamit.<\/p>\n
Ajo u rivarros n\u00eb epok\u00ebn e pas Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, si nj\u00eb thirrje neo-reganiane p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb fund regjimeve \u201ct\u00eb k\u00ebqija\u201d, duke p\u00ebrfunduar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb tragjike n\u00eb Irak. Askush nuk d\u00ebshiron t\u00eb b\u00ebj\u00eb m\u00eb asgj\u00eb me transformimin e bot\u00ebs. Kjo \u00ebsht\u00eb aq\u00a0 v\u00ebrtet\u00eb sa amerikan\u00ebt \u00e7uan n\u00eb Sht\u00ebpin\u00eb e Bardh\u00eb nj\u00eb neo-izolacionist t\u00eb sinqert\u00eb, Donald Trumpin, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb ai ta izolonte vendin e tyre nga bota.<\/p>\n
Kriza e koronavirusit e ka p\u00ebrshpejtuar agjend\u00ebn e Trumpit, duke frym\u00ebzuar nj\u00eb val\u00eb t\u00eb re t\u00eb izolimit t\u00eb llojit \u201cAmerika e Par\u00eb\u201d. Sigurisht, rendi nd\u00ebrkomb\u00ebtar liberal dhe sistemi i aleancave q\u00eb u krijuan nga Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore tre\u00e7erek shekulli m\u00eb par\u00eb ekzistojn\u00eb ende, dhe ne do t\u00eb vazhdojm\u00eb q\u00eb t\u2019i p\u00ebrdorim ato.<\/p>\n
Por mosbesimi midis aleat\u00ebve \u00ebsht\u00eb i madh, bashk\u00ebpunimi \u00ebsht\u00eb jo ekzistent, dhe secili vend duket i prirur t\u00eb ndjek\u00eb rrug\u00ebn e vet nacionaliste. Institucionet globale si Kombet e Bashkuara dhe OBT jan\u00eb n\u00eb raporte t\u00eb k\u00ebqija midis tyre, nd\u00ebrsa midis kombeve, betejat e m\u00ebdha ideologjike kan\u00eb mbaruar, ose t\u00eb pakt\u00ebn kan\u00eb r\u00ebn\u00eb n\u00eb nj\u00eb letargji t\u00eb thell\u00eb.<\/p>\n
Gjat\u00eb shekullit t\u00eb kaluar, kemi qen\u00eb d\u00ebshmitar\u00eb t\u00eb zhb\u00ebrjes s\u00eb monarkis\u00eb, autoritarizmit, fashizmit, komunizmit dhe totalitarizmit. Dhe tani po p\u00ebrjetojm\u00eb n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb mase edhe d\u00ebshtimet e demokracis\u00eb, q\u00eb n\u00eb kaq shum\u00eb vende duket e polarizuar deri n\u00eb paraliz\u00eb.<\/p>\n
Prestigji dhe fuqia e SHBA-s\u00eb jan\u00eb m\u00eb t\u00eb ul\u00ebtat sa kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb, sidomos pas mandatit t\u00eb par\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00ebs dhe polarizues t\u00eb Trumpit, q\u00eb kulmoi s\u00eb fundmi me d\u00ebnimin nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb qasjes s\u00eb tij brutale ndaj protestave, q\u00eb shp\u00ebrthyen pas vrasjes s\u00eb nj\u00eb njeriu me ngjyr\u00eb gjat\u00eb nj\u00eb arresti policor n\u00eb Mineapolis.<\/p>\n
Nd\u00ebrkoh\u00eb, Kina e ka rritur dhe p\u00ebrhapur ndikimin e saj n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn, Vladimir Putin u p\u00ebrpoq dhe komplotoi sa mundi, dhe Viktor Orban\u00ebt ndoq\u00ebn rrug\u00ebtimin e tyre drejt autoritarizimit. E gjitha kjo na rikthen drejts\u00ebp\u00ebrdrejti tek Kisingeri, realisti i madh Hans Morgentau (q\u00eb ishte mentori i tij) dhe emergjenca e madhe gjeopolitike aktuale.<\/p>\n
Anarkia globale dhe p\u00ebrhapja e rivalitetit t\u00eb fuqis\u00eb s\u00eb madhe, k\u00ebrkon nj\u00eb diplomaci t\u00eb fort\u00eb strategjike t\u00eb llojit q\u00eb Morgentau konceptoi n\u00eb teori dhe Kisinger e zbatoi n\u00eb praktik\u00eb.<\/p>\n
Nuk \u00ebsht\u00eb rast\u00ebsi q\u00eb Kisinger dhe filozofia e tij, pat\u00ebn sukses n\u00eb koh\u00ebn e dob\u00ebsis\u00eb s\u00eb SHBA-s\u00eb gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Vietnamit, trazirave civile, Uotergejtit dhe stanjacionit ekonomik t\u00eb viteve 1970, kur diplomat\u00ebt duhej t\u00eb gjenin gjuh\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt, dhe nj\u00eb ekuilib\u00ebr midis fuqive kryesore.<\/p>\n
P\u00ebrgjigja fillon duke njohur dhe pranuar at\u00eb me t\u00eb cil\u00ebn po p\u00ebrballemi. Kjo gj\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb pranohet nga amerikan\u00ebt, q\u00eb p\u00ebr disa breza q\u00eb nga Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore dhe pas Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, jan\u00eb m\u00ebsuar t\u00eb ken\u00eb nj\u00eb dominim t\u00eb padiskutuesh\u00ebm t\u00eb bot\u00ebs.<\/p>\n
Idet\u00eb e Kisinger kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb rezonanc\u00eb tani, pasi jemi qartazi n\u00eb nj\u00eb pozit\u00eb t\u00eb ngjashme me dob\u00ebsin\u00eb amerikane n\u00eb vitet 1970, kur elitat e politik\u00ebs s\u00eb jashtme nuk po mendonin p\u00ebr triumf, por thjesht p\u00ebr mbijetes\u00eb.<\/p>\n
Ajo q\u00eb nuk e kuptuan triumfalist\u00ebt e Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, shkruan Geuen, \u00ebsht\u00eb se pas r\u00ebnies s\u00eb Bashkimit Sovjetik ne u p\u00ebrball\u00ebm me \u201cnj\u00eb bot\u00eb pa ideologji, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn recetat transhendente mbi demokracin\u00eb nuk ishin p\u00ebrgjigja e duhur p\u00ebr problemet n\u00eb fjal\u00eb\u201d.<\/p>\n
Ne duhet ta pranojm\u00eb se t\u00eb gjitha shpresat p\u00ebr p\u00ebrsosm\u00ebrin\u00eb e shoq\u00ebris\u00eb dhe qeverisjes kan\u00eb d\u00ebshtuar. Raporti i fundit i Kombeve n\u00eb Tranzicion nga \u201cFreedom House\u201d, flet p\u00ebr d\u00ebshtimet n\u00eb Evrop\u00ebn Qendrore dhe Lindore dhe Azin\u00eb Qendrore, duke th\u00ebn\u00eb se aty ka \u201cm\u00eb pak demokraci sesa n\u00eb \u00e7do moment, q\u00ebkur u publikua raporti i par\u00eb vjetor n\u00eb vitin 1995\u201d.<\/p>\n
Shtetet e dob\u00ebta si Afganistani do t\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb d\u00ebshtojn\u00eb, dhe demokracit\u00eb dhe autokracit\u00eb si Shtetet e Bashkuara dhe Kina, do t\u00eb mbeten n\u00eb konflikt me nj\u00ebra-tjetr\u00ebn. Por si\u00e7 u shpreh n\u00eb nj\u00eb rast Kisinger \u201cgati \u00e7do situat\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb rasti i ve\u00e7ant\u00eb\u201d. Rritja e re e nacionalizmit, shkruajti ai, mund t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb \u201cidentitet komb\u00ebtar ose rajonal, q\u00eb p\u00ebrballet me Shtetet e Bashkuara\u201d. Dhe kjo \u00ebsht\u00eb \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb ka b\u00ebr\u00eb Kina e Xi Jingpingut.<\/p>\n
N\u00eb fakt, shum\u00eb nga nacionalist\u00ebt e sot\u00ebm po i p\u00ebrgjigjen Uashingtonit, ashtu si dikur sovjetik\u00ebt, duke e konsoliduar kontrollin komb\u00ebtar, dhe duke luajtur me k\u00ebrc\u00ebnimin nga armiqt\u00eb e huaj. Dhe neo-nacionalizmi n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb globin duhet t\u00eb trajtohet me t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb si\u00e7 k\u00ebshilloi dikur Xhorxh Kenan kund\u00ebr Bashkimit Sovjetik:Ulje e k\u00ebrc\u00ebnimit t\u00eb perceptuar nga Shtetet e Bashkuara, dhe sistemet autoritare si Kina, kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa q\u00eb t\u00eb zhduken vet\u00eb.<\/p>\n
Si\u00e7 v\u00ebren Geuen, Kisinger shkroi n\u00eb librin e tij t\u00eb vitit 2011 \u201cMbi Kin\u00ebn\u201d, q\u00eb edhe Mao, revolucionari marksist p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr vdekjen e miliona kinez\u00ebve, nuk ishte ideolog si Lenini, por nj\u00eb nacionalist i \u201cKina e Para\u201d, dhe p\u00ebrfaq\u00ebsoi nj\u00eb vend q\u00eb kishte ndjenj\u00ebn e vet t\u00eb nj\u00eb izolimi t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm.<\/p>\n
Ashtu si Shtetet e Bashkuara, por ndryshe nga amerikan\u00ebt, regjimi kinez pa nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb lloj zell misionar dhe p\u00ebrhapjen e ndikimit jasht\u00eb vendit. Dhe sot Kina po blen ndikim kudo. Por krijimi i t\u00eb ashtuquajturave \u201ckoloni t\u00eb borxhit\u201d n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb globin, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb pak k\u00ebrc\u00ebnues sesa nj\u00eb pushtimi i plot\u00eb territorial.<\/p>\n
Tanim\u00eb Pekini po rreshton ushtrit\u00eb e bot\u00ebs dhe miliarda dollar\u00eb kund\u00ebr demokracis\u00eb amerikane, dhe shum\u00eb njer\u00ebz n\u00eb Uashington po k\u00ebrkojn\u00eb n\u00eb nj\u00eb luft\u00eb t\u00eb re t\u00eb ftoht\u00eb p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrballur me \u201cimperialist\u00ebt n\u00eb Pekin\u201d, q\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb \u201cnj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb popujt e lir\u00eb\u201d, si\u00e7 u shpreh senatori i Misurit Xhosh Houlej, nj\u00eb yll n\u00eb ngjitje n\u00eb Partin\u00eb Republikane.<\/p>\n
Dhe detyra e par\u00eb e k\u00ebsaj agjende t\u00eb re t\u00eb rrezikshme:t\u00ebrhiquni nga OBT, ku Kina ka thyer rregullat e sistemit ekonomik nd\u00ebrkomb\u00ebtar n\u00eb dobi t\u00eb vetes s\u00eb saj, duke shkaktuar humbjen e 3 milion\u00eb vende t\u00eb pun\u00ebs n\u00eb SHBA. Dhe ajo \u00e7ka duhet t\u00eb b\u00ebjn\u00eb amerikan\u00ebt p\u00ebr zgjidhjen e problemeve midis Uashingtonit dhe Pekinit duket e v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr ta, por n\u00eb thelbin e vet \u00ebsht\u00eb mjaft e thjesht\u00eb:<\/p>\n
T\u00eb dy pal\u00ebt duhet t\u00eb bien dakord, t\u00eb mos pajtohen mbi disa besime themelore, thot\u00eb Kisinger. Amerikan\u00ebt nuk do t\u00eb heqin kurr\u00eb dor\u00eb nga p\u00ebrkushtimi i tyre p\u00ebr t\u00eb drejtat e njeriut dhe lirin\u00eb personale, nd\u00ebrsa kinez\u00ebt nuk do t\u00eb rreshtin asnj\u00ebher\u00eb s\u00eb p\u00ebrqendruari kryesisht n\u00eb ruajtjen e stabilitetit n\u00eb popullat\u00ebn e tyre t\u00eb madhe, duke injoruar k\u00ebshtu t\u00eb drejtat e njeriut dhe lirin\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb baza morale dhe kulturore, ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ng\u00ebr\u00e7 i papajtuesh\u00ebm. Edhe n\u00eb baza ekonomike, ekziston vet\u00ebm perspektiva e kompromisit diplomatik. Kina ka vjedhur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb flagrante pron\u00ebn intelektuale t\u00eb SHBA-s\u00eb dhe ka shfryt\u00ebzuar tregjet e hapura amerikane, duke i \u201cp\u00ebrmbytur\u201d ato me produkte t\u00eb lira t\u00eb subvencionuara nga shteti.<\/p>\n
\u00c7far\u00eb mund t\u00eb b\u00ebhet? Mund t\u00eb vazhdohen p\u00ebrplasjet. Ose, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb shprehur Kisinger, mund t\u00eb gjendet nj\u00eb \u201ckoncept pragmatik i bashk\u00ebjetes\u00ebs\u201d, jo shum\u00eb i ndrysh\u00ebm nga ng\u00ebr\u00e7i i epok\u00ebs s\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, kur nj\u00eb Amerik\u00eb e bllokuar n\u00eb Vietnam, dhe e drobitur nga stagflacioni nuk ishte n\u00eb form\u00eb p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb kryq\u00ebzata t\u00eb reja ideologjike.<\/p>\n
Ndaj u afrua me Pekinin, dhe nisi negociatat me Mosk\u00ebn p\u00ebr kufizimin e arm\u00ebve b\u00ebrthamore. Pra ruaj presionin n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb diplomatike, por shesho problemet themelore, si\u00e7 kan\u00eb b\u00ebr\u00eb gjithmon\u00eb diplomat\u00ebt e zgjuar. \u201cDykuptim\u00ebsia\u201d- ka deklaruar Kisinger, \u201c\u00ebsht\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb gjaku i diplomacis\u00eb\u201d.<\/p>\n
Nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje tjet\u00ebr q\u00eb e parashikon edhe Kisinger dhe Morgentau, \u00ebsht\u00eb se sa m\u00eb shum\u00eb b\u00ebhet q\u00eb nj\u00eb demokraci b\u00ebhet populiste, aq m\u00eb pak e aft\u00eb \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb t\u00eb zhvilloj\u00eb nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb jashtme t\u00eb besueshme. Kisinger e shtjelloi k\u00ebt\u00eb tem\u00eb n\u00eb librin e tij t\u00eb vitit 2001 \u201cA ka nevoj\u00eb Amerika p\u00ebr nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb Jashtme ?\u201d.<\/p>\n
Me rritjen e hap\u00ebsir\u00ebs n\u00eb internet, Kisinger perceptoi nj\u00eb \u201canarki n\u00eb rritje, t\u00eb cil\u00ebn ai e barazoi me nj\u00eb gjendje t\u00eb natyr\u00ebs hobesiane, ku perspektiva e rendit bot\u00ebror t\u00ebrhiqej gjithnj\u00eb e m\u00eb tej nga pik\u00ebpamja \u2026 dhe n\u00eb mendjen e tij kompjuterizimi i bot\u00ebs nxiste nj\u00eb lloj t\u00eb menduari t\u00eb pap\u00ebrgjegjsh\u00ebm, dhe kjo gj\u00eb ishte e d\u00ebmshme p\u00ebr gjykimin racional n\u00eb rastin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb, dhe katastrofik n\u00eb rastin m\u00eb t\u00eb keq\u201d.<\/p>\n
Kisinger apelon q\u00eb amerikan\u00ebt t\u00eb rifillojn\u00eb t\u00eb parashikojn\u00eb kurthet q\u00eb rezervon e ardhmja, duke u mb\u00ebshtetur m\u00eb shum\u00eb n\u00eb sensin e p\u00ebrbashk\u00ebt pragmatik, sesa n\u00eb Providenc\u00ebn, apo besimin se po p\u00ebrmbushin nj\u00eb vullnet hyjnor.<\/p>\n
Marr\u00eb me shkurtime nga \u201cForeign Policy\u201d \u2013 Bota.al<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nga Michael Hirsh Disa njer\u00ebz edhe mund ta urrejn\u00eb Henri Kisingerin, dhe t\u00eb keni nj\u00eb mendim negativ p\u00ebr t\u00eb. Por ajo q\u00eb nuk mund t\u00eb b\u00ebni \u00ebsht\u00eb q\u00eb ta injoroni at\u00eb, sidomos tani. K\u00ebshtu argumenton Berri Geuen n\u00eb librin e tij mbi Kisinger dhe epok\u00ebn e tij \u201cThe Inevitibility of Tragedy\u201d (Pashmagshm\u00ebria e tragjedis\u00eb). N\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1002,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[9,4],"tags":[],"yoast_head":"\n