Edhe pse gjuha shqipe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga gjuh\u00ebt e lashta t\u00eb Ballkanit, ajo \u00ebsht\u00eb dokumentuar me shkrim mjaft von\u00eb, pik\u00ebrisht n\u00eb shekullin XV.<\/p>\n
Dokumenti i par\u00eb i shkruar n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, \u00ebsht\u00eb \u201cFormula e pag\u00ebzimit\u201d, e vitit 1462. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb fjali e shkurt\u00ebr n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe: \u201cUnte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit\u201d, q\u00eb gjendet n\u00eb nj\u00eb qarkore t\u00eb shkruar n\u00eb latinisht nga Kryepeshkopi i Durr\u00ebsit Pal Engj\u00eblli, bashk\u00ebpun\u00ebtor i ngusht\u00eb i Sk\u00ebnderbeut.<\/p>\n
-Pal Engj\u00eblli, gjat\u00eb nj\u00eb vizite n\u00eb Mat, vuri re \u00e7rregullime n\u00eb pun\u00eb t\u00eb ushtrimit t\u00eb fes\u00eb dhe me k\u00ebt\u00eb rast, ai la me shkrim disa porosi dhe udh\u00ebzime p\u00ebr klerin katolik, nd\u00ebr t\u00eb cilat edhe formul\u00ebn e m\u00ebsip\u00ebrme, t\u00eb cil\u00ebn mund ta p\u00ebrdornin prind\u00ebrit p\u00ebr t\u00eb pag\u00ebzuar f\u00ebmij\u00ebt e tyre, n\u00eb rastet kur nuk kishin mund\u00ebsi t\u2019i d\u00ebrgonin n\u00eb kish\u00eb, ose kur nuk kishte prift.<\/p>\n
Formula \u00ebsht\u00eb shkruar me alfabetin latin dhe n\u00eb dialektin e veriut (geg\u00ebrisht). \u201cFormula e pag\u00ebzimit\u201d \u00ebsht\u00eb gjetur n\u00eb Bibliotek\u00ebn Laurentiana t\u00eb Milanos nga historiani i njohur rumun Nikolla Jorga dhe \u00ebsht\u00eb botuar prej tij n\u00eb vitin 1915.<\/p>\n
Dokumenti i dyt\u00eb, i shkruar n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe \u00ebsht\u00eb “Fjalorthi i Arnold fon Harfit” (Arnold von Harffi), i vitit 1497. Fon Harfi ishte nj\u00eb kalor\u00ebs gjerman, udh\u00ebtar dhe shkrimtar, i lindur n\u00eb nj\u00eb familje fisnik\u00ebsh n\u00eb veriper\u00ebndim t\u00eb K\u00eblnit.<\/p>\n
-N\u00eb vjesht\u00ebn e vitit 1496, fon Harfi u nis p\u00ebr nj\u00eb udh\u00ebtim, me sa duket nj\u00eb pelegrinazh n\u00eb Tok\u00ebn e Shenjt\u00eb, \u00e7ka e shpuri n\u00eb Itali, n\u00ebp\u00ebr bregdetin shqiptar, n\u00eb Greqi, Egjipt, Arabi, Palestin\u00eb, Azi t\u00eb Vog\u00ebl, dhe pastaj n\u00eb kthim n\u00ebp\u00ebr Evrop\u00ebn qendrore n\u00eb Franc\u00eb e n\u00eb Spanj\u00eb.<\/p>\n
Gjat\u00eb udh\u00ebtimeve, fon Harfi mblodhi materiale mbi gjuh\u00ebt q\u00eb ndeshi n\u00eb vende t\u00eb ndryshme.<\/p>\n
N\u00eb nj\u00eb ndales\u00eb n\u00eb portin e Durr\u00ebsit n\u00eb pranver\u00ebn e vitit 1497, kur po lundronte me anije tregtare me vela nga Venediku n\u00eb Aleksandri, ai sh\u00ebnoi nj\u00ebzetegjasht\u00eb fjal\u00eb, tet\u00eb fraza dhe dymb\u00ebdhjet\u00eb numra n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, t\u00eb cilat i hodhi bashk\u00eb me p\u00ebrkthimin gjermanisht n\u00eb ditarin e tij t\u00eb udh\u00ebtimit.<\/p>\n
Ky Fjalorth u botua p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb m\u00eb 1860 n\u00eb K\u00ebln, nga E.von Grote.<\/p>\n
Dokumenti i tret\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i shqipes s\u00eb hershme \u00ebsht\u00eb i ashtuquajturi \u201cUngjilli i Pashk\u00ebve\u201d ose \u201cPerikopeja\u201d, q\u00eb i p\u00ebrket shekullit XV.<\/p>\n
Teksti p\u00ebrmban pjes\u00eb t\u00eb p\u00ebrkthyera nga Ungjilli i Sh\u00ebn Mateut, etj. Ai \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb dialektin tosk\u00eb dhe me alfabet grek.<\/p>\n
K\u00ebto dokumente nuk kan\u00eb ndonj\u00eb vler\u00eb letrare, por paraqesin interes p\u00ebr historin\u00eb e gjuh\u00ebs s\u00eb shkruar shqipe. Shqipja, q\u00eb n\u00eb fillimet e shkrimit t\u00eb saj, d\u00ebshmohet e shkruar n\u00eb t\u00eb dy dialektet, n\u00eb dialektin e veriut (geg\u00ebrisht) dhe n\u00eb alfabetin e jugut (tosk\u00ebrisht), si dhe me dy alfabete, me alfabetin latin dhe me alfabetin grek, gj\u00eb q\u00eb tregon se kultura shqiptare ishte nj\u00ebkoh\u00ebsisht n\u00ebn ndikimin e kultur\u00ebs latine dhe t\u00eb kultur\u00ebs greko-bizantine.
\nNj\u00eb studiues i njohur arb\u00ebresh, Nilo Borgja, i cili botoi edhe nj\u00eb studim t\u00eb mrekulluesh\u00ebm p\u00ebr \u201cPerikopen\u00eb e Ungjillit\u201d nga shekulli XIV, me grafema greke e fjal\u00eb shqipe.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Po para k\u00ebtyre tre dokumenteve, a ka qen\u00eb e shkruar gjuha shqipe?<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Shum\u00eb t\u00eb dh\u00ebna na b\u00ebjn\u00eb t\u00eb mendojm\u00eb se shqipja duhet t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb shkruar edhe me par\u00eb. \u00a0P\u00ebr ta kuptuar k\u00ebt\u00eb, vlen t\u00eb p\u00ebrmendim dokumentet e m\u00ebposhtme:<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Librat e para n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe<\/strong><\/p>\n Libri i par\u00eb i shkruar n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe \u00ebsht\u00eb \u201cMeshari\u201d i Gjon Buzukut, i vitit 1555, i cili sh\u00ebnon edhe fillimin e let\u00ebrsis\u00eb s\u00eb vjet\u00ebr shqiptare. Nga ky lib\u00ebr, na ka arritur vet\u00ebm nj\u00eb kopje, q\u00eb ruhet n\u00eb Bibliotek\u00ebn e Vatikanit. Libri p\u00ebrmban 220 faqe, t\u00eb shkruara n\u00eb dy shtylla.<\/p>\n <\/p>\n \u201cMeshari\u201d i Gjon Buzukut \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthimi n\u00eb shqip i pjes\u00ebve kryesore t\u00eb liturgjis\u00eb katolike, ai p\u00ebrmban meshet e t\u00eb kremteve kryesore t\u00eb vitit, komente t\u00eb librit t\u00eb lutjeve, copa nga Ungjilli dhe pjes\u00eb t\u00eb ritualit dhe t\u00eb katekizmit. Duket qart\u00eb, se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb nism\u00eb t\u00eb autorit, me nj\u00eb Libri i par\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, \u201cMeshari\u201d i Gjon Buzukut, u zbulua p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb Rom\u00eb nga nj\u00ebri prej shkrimtar\u00ebve t\u00eb veriut, Gjon Nikoll\u00eb Kazazi.<\/p>\n “Meshari\u201d i Gjon Buzukut \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb geg\u00ebrishten veriore (veriper\u00ebndimore), me alfabet latin, t\u00eb plot\u00ebsuar me disa shkronja t\u00eb ve\u00e7anta. Libri ka nj\u00eb fjalor relativisht t\u00eb pasur dhe ortografi e forma gramatikore p\u00ebrgjith\u00ebsisht t\u00eb stabilizuara, \u00e7ka d\u00ebshmon p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e nj\u00eb tradite t\u00eb m\u00ebparshme t\u00eb t\u00eb shkruarit t\u00eb shqipes.<\/p>\n N\u00eb shekullin XVI i ka fillimet edhe let\u00ebrsia n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe te arb\u00ebresh\u00ebt e Italis\u00eb. Vepra e par\u00eb e let\u00ebrsis\u00eb arb\u00ebreshe n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe dhe vepra e dyt\u00eb p\u00ebr nga vjet\u00ebrsia, pas asaj t\u00eb Buzukut, \u00ebsht\u00eb ajo e priftit arb\u00ebresh Lek\u00eb Matrenga \u201cE mbesuame e krishter\u00eb\u2026.\u201d, e botuar n\u00eb vitin 1592. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr i vog\u00ebl me 28 faqe, p\u00ebrkthim i nj\u00eb katekizmi. Libri \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb dialektin e tosk\u00ebrishtes, me alfabet latin, plot\u00ebsuar me disa shkronja t\u00eb ve\u00e7anta p\u00ebr t\u00eb paraqitur ato tinguj t\u00eb shqipes, q\u00eb nuk i ka latinishtja.<\/p>\n Nj\u00eb zhvillim m\u00eb t\u00eb madh njohu l\u00ebvrimi i gjuh\u00ebs shqipe n\u00eb shekullin XVII, n\u00ebn pen\u00ebn e nj\u00eb vargu autor\u00ebsh, si: Pjet\u00ebr Budi, Frang Bardhi dhe Pjet\u00ebr Bogdani, t\u00eb cil\u00ebt nuk b\u00ebn\u00eb vet\u00ebm p\u00ebrkthime, por shkruan edhe vepra origjinale.<\/p>\n Frang Bardhi, n\u00eb vitin 1635, hartoi t\u00eb parin fjalor n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, \u201cFjalorin latinisht-shqip\u201d, me t\u00eb cilin mund t\u00eb thuhet, se z\u00eb fill shkenca gjuh\u00ebsore shqiptare.<\/p>\n @T\u00eb gjitha t\u00eb drejtat i takojn\u00eb portalit http:\/\/redaktori.com<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Edhe pse gjuha shqipe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga gjuh\u00ebt e lashta t\u00eb Ballkanit, ajo \u00ebsht\u00eb dokumentuar me shkrim mjaft von\u00eb, pik\u00ebrisht n\u00eb shekullin XV. Dokumenti i par\u00eb i shkruar n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, \u00ebsht\u00eb \u201cFormula e pag\u00ebzimit\u201d, e vitit 1462. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb fjali e shkurt\u00ebr n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe: \u201cUnte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit\u201d, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21569,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[14,19],"tags":[],"yoast_head":"\n\n
\np\u00ebrpjekje t\u00eb tij, p\u00ebr t\u00eb futur gjuh\u00ebn shqipe n\u00eb sh\u00ebrbimet fetare katolike. Pra, edhe p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe, ashtu si p\u00ebr shum\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb
\ntjera, periudha letrare e saj nis me p\u00ebrkthime tekstesh fetare.<\/p>\n