Dhimit\u00ebr Kamarda (1821-1882) ishte gjuh\u00ebtar e atdhetar arb\u00ebresh, botues i folklorit, me formim shkencor edhe n\u00eb fush\u00ebn e gjuh\u00ebsis\u00eb indoevropiane. Vepra e tij kryesore, \u201cSprov\u00eb e gramatologjis\u00eb krahasuese mbi gjuh\u00ebn shqipe\u201d, \u00ebsht\u00eb e para vep\u00ebr shkencore nga nj\u00eb studiues shqiptar q\u00eb i trajton faktet e gjuh\u00ebs shqipe n\u00eb planin historik krahasues. Vepra ka nj\u00eb l\u00ebnd\u00eb mjaft t\u00eb pasur e t\u00eb p\u00ebrpikt\u00eb nga gjuha shqipe dhe nj\u00eb varg v\u00ebzhgimesh me vend p\u00ebr gramatik\u00ebn dhe p\u00ebr etimologjin\u00eb e shqipes. Dhimit\u00ebr Kamarda dha nj\u00eb ndihmes\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme duke botuar m\u00eb 1869 \u201cAlfabetin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb shqipes\u201d. La gjithashtu n\u00eb dor\u00ebshkrim nj\u00eb gramatik\u00eb shqipe.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
N\u00eb vijim po paraqesim nj\u00eb studim nga Fatbardha Ademi, mbi rolin e Kamard\u00ebs n\u00eb gjuh\u00ebsin\u00eb shqiptare:<\/p>\n
Besimi dhe Atdheu, ka q\u00ebn\u00eb zanafilla e l\u00ebvizjes m\u00eb t\u00eb fuqishme ideore dhe kulturore e elit\u00ebs shqipetare t\u00eb shekullit 17-19, q\u00eb n\u00eb historin\u00eb bot\u00ebrore njihet me emrin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm RILINDJE. Ajo q\u00eb e bashkonte l\u00ebvizjen shqipetare me at\u00eb europiane ishte fakti se: -Frym\u00ebzuesit dhe veprimtar\u00ebt e saj, kan\u00eb qen\u00eb nga radha e figurave t\u00eb shquara intelektuale.\/<\/em><\/strong> Por, kjo l\u00ebvizje kulturore n\u00eb fillim, dhe \u00e7lirimtare m\u00eb von\u00eb (shk19-20) , tek shqiptaro-arb\u00ebrit kishte shum\u00eb dallime nga l\u00ebvizja europiane, si p\u00ebr shkaqet e lindjes, ashtu edhe rrug\u00ebn e ndjekur dhe autor\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb saj. Nj\u00eb prej k\u00ebtyre dallimeve ka qen\u00eb fakti, se zuri fill n\u00eb shk17 n\u00eb \u00ab sht\u00ebpin\u00ebe Zotit \u00bb n\u00eb gjirin e erudit\u00ebve kishtar\u00eb, jasht\u00eb truallit t\u00eb saj natyror, e pafinancuar dmth vullnetare dhe shkaku, ishte i natyr\u00ebs fetare. Si\u00e7 dihet, mbas vdekjes s\u00eb Sk\u00ebnderbeut (1467) dhe pushtimit Osman, s\u00eb bashku me familjet shqiptare, u larguan drejt Gadishullit italik edhe p\u00ebrfaqsuesit e besimit t\u00eb krishter\u00eb lindor (bizantin) t\u00eb shqipetar\u00ebve. P\u00ebrve\u00e7 v\u00ebshtirsive q\u00eb gjet\u00ebn n\u00eb tok\u00ebn e Papatit katolik p\u00ebr pranimin dhe ushtrimin e riteve t\u00eb besimit t\u00eb tyre ortodoks bizantin, nj\u00eb problem i madh shpirt\u00ebror ishte trajtimi i tyre, si etni dhe besimtar\u00eb t\u00eb Kish\u00ebs Greke. U pa e domosdoshme t\u00eb d\u00ebshmohej n\u00eb \u00ab atdheun e dyt\u00eb \u00bb karakteristikat etnike dhe Historia e v\u00ebrtet\u00eb e Kombit shqipetar. At Nikoll Keta ju m\u00ebsonte nx\u00ebn\u00ebsve t\u00eb tij se : \u00ab Studimi i historis\u00eb s\u00eb paraardh\u00ebsve, buronte nga nj\u00eb kureshtje e ligjshme vetjake, si k\u00ebrkes\u00eb e vet\u00eb natyr\u00ebs njer\u00ebzore, meq\u00ebn\u00ebse ky veprim ishte shprehje e vullnetit dhe dashuris\u00eb Hyjnore \u00bb. (1)<\/p>\n Si\u00e7 pohon studiuesi Matteo Mandala, At Gjergj Guxeta dhe ve\u00e7anrisht bashk\u00ebpuntori i tij, At Pal M. Parrino e kuptuan se p\u00ebr t\u00eb treguar dallimin midis besimeve t\u00eb etnis\u00eb greke dhe asaj arb\u00ebrore (shqipetare) , do t\u00eb ishte m\u00eb e frytshme t\u00eb rind\u00ebrtohej identiteti historik, kulturor dhe besimtar i shqipetar\u00ebve, se sa ajo e debateve shterpe teologjike. T\u00eb d\u00ebshmohej origjina dmth se shqipetar\u00ebt formojn\u00eb nj\u00eb etni autoktone q\u00eb z\u00eb nj\u00eb trev\u00eb t\u00eb caktuar ballkanike, duke zhvilluar nje qytetrim dhe kultur\u00eb t\u00eb vet\u00ebn, si besimtare dhe shoq\u00ebrore, q\u00eb flisnin nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb ndryshme nga ajo e popujve fqinj, me t\u00eb cil\u00ebt nuk i bashkonte asnj\u00eb tipar i p\u00ebrbashk\u00ebt (\u2026) P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim, p\u00ebrve\u00e7 filozofis\u00eb dhe teollogjis\u00eb, duhej t\u00eb p\u00ebrfshihesh edhe historia (\u2026) Vet\u00ebm n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb b\u00ebhej e mundur t\u00eb hidheshin posht\u00eb shpifjet \u00ab dhe t\u00eb korrigjohej gabimi i madh popullor q\u00eb i nj\u00ebsonte Shqipetar\u00ebt me Grek\u00ebt\u00bb (2) Do t\u00eb p\u00ebrq\u00ebndrohem tek p\u00ebrfaqsuesit e ritit ortodoks bizantin, (pa mohuar kontributin edhe t\u00eb et\u00ebrve t\u00eb besimeve t\u00eb tjera) p\u00ebr faktin se puna e tyre shkencore formoi SHKOLLEN E PAR\u00cb t\u00eb studimeve Albanologjike, pothuaj n\u00eb t\u00eb njejt\u00ebn koh\u00eb me ato europiane. P\u00ebrpjekjet e Gj.Guxet\u00ebs, P.M.Parrinit, V.Dors\u00ebs dhe Xh.Krispit, n\u00eb krahasimin e gjuh\u00ebs shqipe me greqishten, latinishten dhe gjuh\u00ebt e tjera t\u00eb lashta, ishin disa dhjetvje\u00e7ar\u00eb m\u00eb t\u00eb hershme s\u00eb ato t\u00eb gjermanit Franz Bopp ( 1791-1867 ) ( \u00ab Das Albanesische in seinen Ver\u00ebandschaftlichen Beziechungen \u00bb, 1855) themeluesit t\u00eb gjuh\u00ebsis\u00eb krahasuese nga lindi edhe shkenca e gjuh\u00ebsis\u00eb. Duhet theksuar se studiuesit e huaj p\u00ebr t\u2019u njohur me gjuh\u00ebn shqipe, rruga e par\u00eb q\u00eb shkel\u00ebn ishte ajo drejt \u00ab burimit \u00bb arb\u00ebresh n\u00eb Itali, ku u njoh\u00ebn me shkrimet mbi folklorin dhe traditat zakonore, t\u00eb mbledhura nga et\u00ebrit fetar\u00eb dhe intelektual\u00ebt. K\u00ebshtu psh monografia e par\u00eb p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipee Conrad Malte-Brun (1775 \u2013 1826) tek Gjeografia Universale (L.119) ka te p\u00ebrfshir\u00eb studimin e priftit Angelo Masci, \u00ab Mbi origjin\u00ebn dhe zakonet e Shqipetar\u00ebve \u00bb shtypur n\u00eb Napoli m\u00eb 1807. (4)<\/p>\n Gjithashtu, shumt\u00eb studiues jan\u00eb mb\u00ebshtetur tek veprat e De Rad\u00ebs si : Hyjni pellazge (1840) , Identiteti i pellazg\u00ebve me shqiptar\u00ebt (1846) , Lasht\u00ebsia e kombit shqiptar dhe afri e tij me helen\u00ebt dhe latin\u00ebt (1864) , Pellazg\u00ebt dhe helen\u00ebt (1885) , Konferenca mbi lasht\u00ebsin\u00eb e gjuh\u00ebs shqipe (1893) , Pellazgo-shqiptar\u00ebt (1897) , Tiparet e gjuh\u00ebs shqipe dhe p\u00ebrmendoret e saj n\u00eb periudh\u00ebn parahistorike (1899) , t\u00eb panjohura edhe sot nga lexuesit shqip-fol\u00ebs. Gjuhtar\u00ebt arb\u00ebresh me veprat e tyre t\u00eb shkruara n\u00eb gjermanisht, fr\u00ebngjisht dheitalisht, dhan\u00eb ndihmes\u00ebn e tyregjuhtar\u00ebve t\u00eb huaj n\u00eb p\u00ebrcaktimin e gjuh\u00ebs shqipe si pjes\u00ebe familjes indo-europian\u00eb. Pra \u201cShkolla Albanologjike\u201d e arb\u00ebreshve, jo si nj\u00eb Institucion arsimor, por si nj\u00eb veprimtari e bashkuar e nj\u00ebelite autodidakte, kishte koh\u00eb q\u00ebe kishte nisur rrug\u00ebtimin e saj. N\u00eb rradh\u00ebt e k\u00ebsaj shkolle r\u00ebnditen shum\u00eberudit\u00eb prift\u00ebrinj t\u00eb ritit bizantin arb\u00ebr t\u00eb shekullit 17-19, si Nilo Katalano (1637-1694) , Josif Nikoll\u00eb Brankati (1675 \u2013 1741) , Gjergj Guxeta (Giorgio Guzzetta 1682\u2013 1756) , Pal M. Parrino (Paolo Maria Parrino 1710 \u2013 1765) , Jul Variboba (1727 \u2013 1788). Nikolla Keta (1741 \u2013 1803) , \u00cbngj\u00ebll Mashi (1758 \u2013 1821) , Mikel Skutari (1762 \u2013 1830) , Zef Krispi (1781-1859) , Vin\u00e7enco Dorsa (1823-1885) , Zef Skiroi (1865 \u2013 1927) , etj.<\/p>\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb shkrim, do t\u00eb trajtoj disa teza t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, gjuh\u00ebsore dhe historik\u00eb, t\u00eb dy veprave t\u00eb priftit arb\u00ebresh Dhimit\u00ebr Kamarda (1821-1882) , \u00ab Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese \u00bb, (Livorno 1864) ; \u00abAppendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese\u00bb, (Livorno, 1866) duke ju bashkangjitur edhe mendimet e pararend\u00ebsve, bashkoh\u00ebsve t\u00eb tij dhe studiuesve t\u00eb m\u00eb vonsh\u00ebm, t\u00eb cilat (tezat) jan\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb dyshim apo nuk jan\u00eb shtruar fare nga Albanologjia e shk21. Gjuh\u00ebtari gjerman Gustav Meyer (1850-1900) shkruante (\u00ab Etymologische \u00cb\u00f2rterbuch der albanesischen Sprache \u00bb Strassburg, 1891) se, emri i Dh.Kamard\u00ebs, meriton t\u00eb kujtohet dhe t\u00eb vlersohet n\u00eb historin\u00ebe shkenc\u00ebs (gjuh\u00ebsis\u00eb historike) sepse \u00ab p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb \u00bb n\u00eb vepr\u00ebn e tij (Saggio di Grammatologia \u2026) \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb \u00ab nj\u00eb trajtim i plot\u00eb krahasues i gjuh\u00ebs shqipe \u00bb. (7) <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Teza e par\u00eb: Sa \u00ebsht\u00eb mosha e gjuh\u00ebs shqipe?<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Si\u00e7 na d\u00ebshmon Herodoti, mbreti Psametiku (Egjipt), p\u00ebr t\u00eb njohur se cili popull \u00ebsht\u00eb m\u00eb i vjet\u00ebr, vendosi t\u00eb m\u00ebsoj\u00eb se cil\u00ebn fjal\u00eb t\u00eb par\u00eb do ta shqiptonin dy f\u00ebmij\u00ebt e rritur nga dy gra t\u00eb cilave ju ishte prer\u00eb gjuha. Cilit popull do t\u2019i p\u00ebrkiste fjala, ay do t\u00eb pranohej si m\u00eb i lashti. Ky tregim duhet t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb nj\u00eb prov\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb historike, sepse na ka ardhur deri n\u00eb koh\u00ebt tona fjala e par\u00eb q\u00eb shqiptuan f\u00ebmij\u00ebt \u00ab bek \u00bb, t\u00eb cil\u00ebn e kishin d\u00ebgjur nga udh\u00ebtar\u00ebt e nj\u00eb karvani t\u00eb ndalur pran\u00eb banes\u00ebs s\u00eb tyre. Nga k\u00ebrkimet e njerzve t\u00eb mbretit midis gjuh\u00ebve t\u00eb asaj kohe, doli se n\u00eb gjuh\u00ebn frigjiane kjo fjal\u00eb p\u00ebrcaktonte buk\u00ebn. (8) Pamvarsisht vendimit t\u00eb shpallur nga mbreti, na intereson fakti se k\u00ebt\u00eb fjal\u00eb e ruan edhe sot, vet\u00ebm gjuha shqipe: \u00ab buk\u00bb. Pra, shum\u00eb koh\u00eb para Herodotit, lasht\u00ebsia e popujve shikohej n\u00eb vart\u00ebsi t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb s\u00eb gjuh\u00ebs q\u00eb flisnin. Deri sa gjuha shqipe do t\u00eb merrte denj\u00ebsisht, n\u00eb shekullin e 19, kuror\u00ebn e GJUH\u00cbS S\u00cb PAR\u00cb, \u00ab Shkoll\u00ebs albanologjike arb\u00ebreshe \u00bb ju desh nj\u00eb rrug\u00eb e gjat\u00eb k\u00ebrkimesh, sa gjuh\u00ebsore aq edhe historike, folklorike dhe fetare.<\/p>\n Pothuaj nj\u00eb shekull para se Kamarda t\u2019i futej k\u00ebsaj pune, ishin rrahur mendime t\u00eb ndryshme p\u00ebr zbulimin e lasht\u00ebsis\u00eb dhe origjin\u00ebs s\u00eb gjuh\u00ebs shqipe.Nisur nga pohimi i autorit t\u00eb par\u00eb t\u00eb Historis\u00eb s\u00eb Sk\u00ebnd\u00ebrbeut, Marin Barletit (1450-1513) se gjuha shqipe rridhte nga latinishtja, Gjergj Guxeta mendonte se ajo duhet t\u00eb ishte nj\u00eb p\u00ebrzjerje e latinishtes dhe gjuh\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr maqedonase. Nd\u00ebrkoh\u00eb bashk\u00ebpuntori i tij P. Parrino, mbronte iden\u00eb se gjuha shqipe, sidomos ajo e arb\u00ebreshve t\u00eb Italis\u00eb, ishte e njejt\u00eb me gjuh\u00ebn maqedone (t\u00eb lasht\u00eb-sh\u00ebn im). (9) Por q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb mohonin ndonj\u00eb af\u00ebrsi apo lidhje me gjuhen greke.<\/p>\n N\u00eb vijim t\u00eb bindjes s\u00eb albanolog\u00ebve nism\u00ebtar\u00eb, G.Guxet\u00ebs, P.M.Parrinos, edhe V.Dorsa pohon se Shqipetar\u00ebt \u00e7faqen qart\u00ebsisht me nj\u00eb origjin\u00eb, p\u00ebrkat\u00ebsi dhe lidhje shpirt\u00ebrore t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt duke formuar k\u00ebshtu nj\u00eb familje, ku gjuha e zakonet, i dallojn\u00eb qart\u00ebsisht nga grek\u00ebt. (10) Pra rruga e vetme p\u00ebr t\u00eb d\u00ebshmuar lasht\u00ebsin\u00eb e gjuh\u00ebs shqipe dhe rrjedhimisht e Kombit q\u00eb e fliste at\u00eb, mbetej t\u00eb v\u00ebrtetohej lidhja apo trash\u00ebgimia e saj nga gjuha e maqedon\u00ebve t\u00eb lasht\u00eb. Por si\u00e7 dihet, nga kjo gjuh\u00eb nuk ka mbetur ndonj\u00eb dokument i shkruar me maqedonishten e Aleksandrit t\u00eb Madh. Lindi k\u00ebshtu nevoja t\u00eb krahasohej gjuha shqipe me nj\u00eb gjuh\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb lasht\u00eb, nga e cila kishin mb\u00ebrritur vepra t\u00eb shkruara. Me q\u00ebn\u00ebse n\u00eb rrethet filologjike europiane t\u00eb shk 18-19, greqishtja mbahej m\u00eb e lasht\u00eb se latinishtja, prift\u00ebrinjt\u00eb erudit\u00eb arb\u00ebresh\u00eb, si zot\u00ebrues t\u00eb saj dhe profesor\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj gjuhe n\u00eb shkollat fetare dhe Universitetet e koh\u00ebs, ju fut\u00ebn pun\u00ebs p\u00ebr krahasimin leksikor dhe gramatikor t\u00eb shqipes me t\u00eb.<\/p>\n Sipas Dh.Kamard\u00ebs, gjat\u00eb krahasimit u v\u00ebrejt se \u00ab shqipja p\u00ebrmban shum\u00eb elemente nga m\u00eb t\u00eb lashtat e t\u00eb folur\u00ebs greke, t\u00eb cilave ne as nuk ua dim\u00eb shqiptimin e v\u00ebrtet\u00eb (\u2026) dhe kjo m\u00eb shtyn t\u00eb pranoj, lidhjen e shqipes me sanskritishten, te pohuar nga Franz Bopp\u00bb. (11)<\/p>\n Pothuaj 30 vjet para Kamard\u00ebs, Z.Krispi i habitur, kish pohuar se \u00ab duke gjurmuar origjin\u00ebn e gjuh\u00ebs greke, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gj\u00eb e bukur t\u00eb shoh\u00ebsh se si ajo t\u00eb kthen, n\u00eb pjes\u00ebn e saj m\u00eb t\u00eb madhe, tek gjuha shqipe \u00bb duke hedhur i pari iden\u00eb se ajo \u00abmbase \u00ebsht\u00eb m\u00eb e lasht\u00eb se greqishtja dhe n\u00eb thelb, gjuha me t\u00eb cil\u00ebn flitej n\u00eb shekujt para Homerit \u00bb (Malte-Brun libr.199, f243) ( 12)<\/p>\n Kjo tez\u00eb do t\u00eb trajtohet n\u00eb fund t\u00eb shk19 nga Sami Frash\u00ebri : \u201cKa shum\u00eb fjal\u00eb q\u00eb v\u00ebrtetojn\u00eb se format e tyre shqipe jan\u00eb baz\u00eb, nd\u00ebrsa format n\u00eb gjuh\u00ebt e vjetra greke e latine jan\u00eb derivate t\u00eb tyre. Kjo tregon se gjuha shqipe \u00ebsht\u00eb m\u00eb e vjet\u00ebr se greqishtja ose latinishtja e mo\u00e7me dhe se populli shqiptar \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i vjet\u00ebr. (13) At Dh. Kamarda pohon se \u00ab shum\u00eb fjal\u00eb shqipe, p\u00ebrputhen me ato t\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb t\u00eb grek\u00ebve \u00bb duke shtuar se ato \u00ab jan\u00eb unaza, (te nd\u00ebrmjetme lidh\u00ebse-sh\u00ebnimi im) midis gjuh\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb aziatike (sanskritishtes) me gjuh\u00ebn e re hellene, asaj gjuhe t\u00eb humbur, nga buroi gjuha e klasik\u00ebve grek\u00eb e mbritur tek ne, p\u00ebrmes librave t\u00eb tyre t\u00eb pavdeksh\u00ebm\u00bb. (14)<\/p>\n Duket sikur k\u00ebto p\u00ebrfundime hedhin posht\u00eb studimet e gjuh\u00ebtar\u00ebve nism\u00ebtar\u00eb, q\u00eb u shpreh\u00ebn p\u00ebr dallimin rr\u00ebnj\u00ebsor midis k\u00ebtyre dy popujve kufitar\u00eb ballkanik\u00eb t\u00eb shekullit 19. Por duhet t\u00eb kemi parasysh, se si l\u00ebnd\u00eb studimi, nga gjuh\u00ebtar\u00ebt u mor fjalori i greqishtes s\u00eb lasht\u00eb, i shkruesve t\u00eb par\u00eb dhe, si\u00e7 shprehej francezi Robert De Angely, \u201cPo t\u00eb mos kishin q\u00ebn\u00eb shkronjat e njejta (t\u00eb \u00ab greqishtes s\u00eb lasht\u00eb \u00bb dhe asaj t\u00eb shk19-sh\u00ebn. im) , pashmang\u00ebrisht do t\u00eb ishte deklaruar se gj\u00ebndemi para dy gjuh\u00ebve t\u00eb ndryshme\u201d (15) Mjafton t\u00eb shkruajm\u00eb nj\u00eb list\u00eb t\u00eb vog\u00ebl fjal\u00ebsh shqipe, greke dhe hellene t\u00eb lashta dhe nga krahasimi i tyre i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb, v\u00ebrtetohet se shqipja \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht e njejt\u00eb me greqishten homerike, gj\u00eb q\u00eb nuk ndodh me greqishten e re, do t\u00eb shkruante m\u00eb von\u00eb studiuesi i miteve pellazge, arvanitasi Aristidh Kola (16)<\/p>\n Merita e Kamard\u00ebs n\u00eb studimin e gjuh\u00ebs shqipe ishte edhe fakti se shfryt\u00ebzoi arritjet e shkenc\u00ebs s\u00eb porsa-lindur n\u00eb Europ\u00eb, Fonologjis\u00eb (Studimi i tingujve t\u00eb gjuh\u00ebs). Duke p\u00ebrdorur metod\u00ebn krahasuese me gjuh\u00ebt europiane, ai pohon se gjuha shqipe \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e pasur n\u00eb tinguj dhe \u00ab p\u00ebrmban jo vet\u00ebm t\u00eb gjith\u00eb tingujt e greqishtes dhe latinishtes, si\u00e7 shqiptohen sot n\u00eb Greqi dhe Itali, por do t\u00eb shtojm\u00eb edhe t\u00eb fr\u00ebngjishtes e gjermanishtes \u00bb. (17) Duke ndjekur gjurm\u00ebt e At V.Dors\u00ebs i cili pohonte se gjuha shqipe ishte \u201ce thjesht\u00eb, shpreh\u00ebse, imituese dhe poetike, cil\u00ebsi q\u00eb nevojiten p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtetuar origjin\u00ebn e saj t\u00eb lasht\u00eb\u201d (19) dhe t\u00eb At Z.Krispit :\u201dSe tingujt, n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, duke q\u00ebn\u00eb t\u00eb shumt\u00eb dhe t\u00eb pap\u00ebrcaktuar, na qart\u00ebsojn\u00eb natyr\u00ebn origjinale t\u00eb saj, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb pa dyshim, vet\u00eb gjuha q\u00eb Zoti i dha nj\u00ebriut t\u00eb par\u00eb\u201d, (20) Dh.Kamarda i kushtoi nje r\u00ebndesi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb vet\u00eb formimi t\u00eb fjal\u00ebve t\u00eb saj.<\/p>\n Gjuha shqipe, v\u00ebren autori, \u00ebsht\u00eb e varf\u00ebr me fjal\u00eb t\u00eb p\u00ebrb\u00ebra (nga bashkimi i dy fjal\u00eb me kuptim t\u00eb plot\u00eb si dhe m\u00eb parashtesa e mbrapashtesa -sh\u00ebn. im) me t\u00eb cilat \u00ebsht\u00eb e pasur greqishtja dhe gjermanishtja. N\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, si emrat edhe foljet ndodhen me shumic\u00eb n\u00eb gj\u00ebndjen e rr\u00ebnj\u00ebve t\u00eb pastra. K\u00ebto fjal\u00eb\/rr\u00ebnja (t\u00eb p\u00ebrb\u00ebra vet\u00ebm nga dy\/tre g\u00ebrma si : ha, pi, rri, shi, re, v\u00eb, di, pa\/me pa, mal, gur, lis, etj-sh\u00ebn. im) jan\u00eb trash\u00ebguar nga gjuha-m\u00ebm\u00eb. (f21) Kamarda e p\u00ebcaktonte si nj\u00eb form\u00eb zanafillore e krijimit t\u00eb fjal\u00ebve si tek \u00e7do gjuh\u00eb tjet\u00ebr, por e mbetur deri m\u00eb sot tek shqip-fol\u00ebsit nga \u00abmungesa e kultur\u00ebs\u00bb, ku nenkuptonte mungesen e arsimimit dhe shkrimit t\u00eb librave. Studiuesi arb\u00ebresh do t\u00eb mbetej i habitur, sikur t\u00eb shikonte se edhe pas tre shekujve, n\u00eb koh\u00ebn e internetit, ne fjalorin e shqipetareve fjal\u00ebt\/rr\u00ebnja para-historike jan\u00eb n\u00eb p\u00ebrdorim t\u00eb pandryshuara, dhe padyshim ky fakt ka shpjegimin e vet. Intuita prej shkenc\u00ebtari, e shtynte t\u00eb parashikonte se n\u00eb form\u00ebn nj\u00eb rrok\u00ebshe t\u00eb fjaleve \u00ab fshihet \u00bb ky\u00e7i i lasht\u00ebsis\u00eb se gjuh\u00ebs shqipe dhe \u00ab studimi i tyre k\u00ebrkon nj\u00eb v\u00ebm\u00ebndje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb \u00bb. Koha tregoi se kishte t\u00eb drejt\u00eb.<\/p>\n Njoh\u00ebsi i vepr\u00ebs s\u00eb Dh.Kamard\u00ebs, francezi Eduard Shnaider (Pellazget dhe pasardhesit e tyre) mbasi b\u00ebri nj\u00eb p\u00ebrllogaritje t\u00eb fjal\u00ebve-rr\u00ebnja, pohon se \u00ab gjuha shqipe ka 785 t\u00eb tilla, q\u00ebe tejkalon tep\u00ebr shum\u00ebn e fjal\u00ebve rr\u00ebnja t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb gjuh\u00ebve t\u00eb tjera, t\u00eb vdekura dhe t\u00eb gjalla. Dhe ky num\u00ebr nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfundimtar (\u2026) Me 75 tinguj zanore, dhe 31 bashtingllore t\u00eb forta dhe 785 fjal\u00eb-rr\u00ebnja, nj\u00eb gjuh\u00eb mund t\u00eb arrij\u00eb n\u00eb nj\u00eb shkall\u00eb p\u00ebrsosm\u00ebrije t\u00eb papar\u00eb \u00bb. (22) P\u00ebrfaqsuesi i madh i \u201cShkoll\u00ebs Albanologjike arb\u00ebreshe\u201d Jeronim De Rada (1814 \u2013 1903) , do t\u00eb shprehej : \u201cGjuha Shqipe, n\u00eb analiz\u00eb t\u00eb fundit \u00ebsht\u00eb ajo Gjuh\u00eb e Par\u00eb (Lingua Primeva) ose M\u00ebm\u00eb (Muttersprache) ose s\u00eb paku e af\u00ebrmja e saj e ngusht\u00eb e m\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuese, nga cop\u00ebzimi i s\u00eb cil\u00ebs, si Ai (Zoti-sh\u00ebn im) n\u00eb Sakrific\u00ebn e Madhe Kozmogonike t\u00eb nj\u00eb Q\u00ebnie Hyjnore, t\u00eb gjitha gjuh\u00ebt e tjera erdh\u00ebn e u nd\u00ebrtuan m\u00ebnjan\u00eb\u201d (23)<\/p>\n Kamarda na sjell edhe mendimet e figurav\u00eb t\u00eb shquara europiane, q\u00eb jan\u00eb shprehur mbi lasht\u00ebsin\u00eb e gjuh\u00ebs son\u00eb si Theodor Stier i cili pohon se koh\u00ebn e origjin\u00ebs s\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, duh\u00ebt ta vendosim, n\u00eb periudh\u00ebn kur nuk flitej as greqishtja, qoft\u00eb moderne apo antike, as latinishtja, as ndonj\u00eb nga t\u00eb folurat q\u00eb njohim sot apo q\u00eb jan\u00eb zhdukur. Nd\u00ebrsa figura m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmee Rilindjes italiane Vincenzo Gioberti (1801 \u20131852) n\u00eb librin e tij \u00ab Primato \u00bb Bruselles1844, T.II p.133, k\u00ebmb\u00ebngul se gjuha shqipe, p\u00ebrmban gjurm\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebve q\u00eb kan\u00eb qarkulluar n\u00eb Greqi para pushtimeve deukaliane dmth para se t\u00eb formohej popullsia e em\u00ebrtuar Ellenike (24)<\/p>\n Sot, studimet mbi origjin\u00ebn dhe lasht\u00ebsin\u00eb e gjuh\u00ebs shqipe e kan\u00eb tejkaluar shum\u00eb nivelin e studimeve europiane. Studiuesi Petro Zhei, duke shfryt\u00ebzuar ligjet e fizik\u00ebs moderne, shkrimet fetare, fondin dialektor e historik t\u00eb fjal\u00ebve shqipe, duke i krahasuar ato me fjalorin e sanskritishtes, hebraishtes dhe t\u00eb gjuh\u00ebve moderne, v\u00ebrteton se fjal\u00ebt shqipe kan\u00eb natyr\u00eb simbolike dhe mitike, tipare t\u00eb gjuh\u00ebs se krijuar nga njeriu i par\u00eb. Ai sjell shembuj t\u00eb shumt\u00eb se si rr\u00ebnj\u00ebt e gjuh\u00ebs shqipe zb\u00ebrthejn\u00eb kuptimin e rr\u00ebnj\u00ebve t\u00eb sanskritishtes, gje q\u00eb nuk e ben dot ajo vet\u00eb p\u00ebr fjal\u00ebt e saj dhe t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe. Kjo d\u00ebshmon se shqipja e lasht\u00eb ka qene gjuha M\u00cbM\u00cb e gjuh\u00ebve te \u00abvdekura\u00bb dhe me kalimin e koh\u00ebs, prej burimit t\u00eb saj rrodhen gjuhet e tjera. Kjo, v\u00ebren P.Zhei, shpjegon edhe faktin se:\u00ab N\u00eb gjuh\u00ebn shqip\u00eb ndeshen gllosa t\u00eb t\u00eb gjitha gjuh\u00ebve t\u00eb bot\u00ebs, gj\u00eb q\u00eb, krahas cil\u00ebsish t\u00eb tj\u00ebra t\u00eb spikatura, e b\u00ebn shqipen nj\u00eb gjuh\u00eb SIMBOLIKE \u00bb (25)<\/p>\n P\u00ebr sa m\u00eb sip\u00ebr, gjuha shqipe\/arb\u00ebrishte \u00ebsht\u00eb i vetmi monument \u201ci gjall\u00eb\u201d para-historik europian (i pa vlersuar akoma nga UNESCO p\u00ebr faj t\u00eb institucioneve Albanologjike) q\u00eb d\u00ebshmon se si njeriu i par\u00eb, duke ndjekur tingujt e bot\u00ebs qe e rrethonte dhe duke besuar n\u00eb forcat e mbinatyrshme, nisi t\u00eb shprehej. Gjurm\u00ebt e k\u00ebsaj gjuhe t\u00eb njeriut primitiv, q\u00eb i ra kryq e t\u00ebrthor\u00eb nj\u00eb hap\u00ebire jashtzakonisht t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb Europ\u00ebs, Afrik\u00ebs dhe Azis\u00eb, gjuha shqipe i ruan edhe sot, t\u00eb shprehura n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb treguesit e saj: n\u00eb pasurin\u00eb e fondit themelor t\u00eb fjal\u00ebve, struktur\u00ebn e tyre dhe sistemin gramatikor.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Teza e dyt\u00eb: A jan\u00eb Ilir\u00ebt paraardh\u00ebsit e t\u00eb gjith\u00eb Kombit shqipetar?<\/strong><\/p>\n N\u00eb rrug\u00ebn q\u00eb duhej ndjekur p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrcaktuar origjin\u00ebn e Shqipetar\u00ebve, sipasV.Dors\u00ebs, nj\u00eb mjet i domosdosh\u00ebm, krahas historis\u00eb sh\u00ebrben edhe gjuha. (26) Edhe ne, p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb p\u00ebrgjigje tez\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb, fillimisht do t\u00eb ndjekim rrug\u00ebn gjuh\u00ebsore. N\u00eb shtes\u00ebn q\u00eb i b\u00ebn Librit t\u00eb par\u00eb (Saggio\u2026) , Dh.Kamarda, thekson se, p\u00ebr nj\u00eb studim t\u00eb thelluar mbi natyr\u00ebn e gjuh\u00ebs s\u00eb Shqipetar\u00ebve, i cili nuk ishte b\u00ebr\u00eb deri n\u00eb at\u00eb koh\u00eb, duhej t\u00eb p\u00ebrfshihej e gjith\u00eb e folura popullore dmth jo e nj\u00eb, por e dialekteve kryesore (27) dhe k\u00ebtu kishte parasysh, jo vet\u00ebm t\u00eb folur\u00ebn e shqipetar\u00ebve n\u00eb trevat e tyre natyrale (Shqiperi, Mal t\u00eb Zi, Kosov\u00eb, Maqedoni, S\u00ebrbi, Greqi) , por edhe t\u00eb arb\u00ebresh\u00ebve t\u00eb Italis\u00eb dhe t\u00eb ishujve Jonian\u00eb.<\/p>\n N\u00eb botimin e Akademis\u00eb s\u00eb Shkencave \u201cHistoria e Popullit Shqipetar\u201d, (v\u00ebll.I, Toena, 2002) , duke folur p\u00ebr gjuh\u00ebn e Kombit ton\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur em\u00ebrtimi \u201cgjuha shqipe\u201d p\u00ebr periudh\u00ebn e historis\u00eb moderne, \u201cgjuha arb\u00ebreshe\u201d p\u00ebr t\u00eb folur\u00ebn e arb\u00ebresh\u00ebve t\u00eb Italis\u00eb dhe Greqis\u00eb dhe \u201cgjuha ilire\u201dp\u00ebr gjuh\u00ebn e lasht\u00eb t\u00eb shqipetar\u00ebve. Natyrsh\u00ebm lind pyetja: A mund t\u00eb thuhet psh se n\u00eb Jugun e lasht\u00eb dhe mesjetar, gjuha q\u00eb p\u00ebrdorej em\u00ebrtohej \u201c ilire\u201d dhe populli q\u00eb e fliste e quante veten \u201cilir\u201d?<\/p>\n Sipas studimeveAlbanologjike, gjuha shqipe p\u00ebrb\u00ebhet nga dy dialektet kryesore, Geg dhe Tosk, pranuar nga t\u00eb gjith\u00eb gjuh\u00ebtar\u00ebt, shqipetar\u00eb dhe t\u00eb huaj. Kamarda duke folur p\u00ebr k\u00ebto dialekte sqaron edhe shtrirjen e tyre gjeografike. Sipas tij e folura e Geg\u00ebve fillon nga lumi Shkumbin, i cili rrjedh n\u00eb mes t\u00eb Epirit t\u00eb ri (Iliri) dhe t\u00eb vjet\u00ebr dhe e ka burimin nga malet e Kandavis\u00eb n\u00eb k\u00ebmb\u00eb t\u00eb liqenit t\u00eb Ohrit dhee folur deri n\u00eb Mal t\u00eb Zi, n\u00eb kufi t\u00eb Bosnj\u00eb-Hercegovin\u00ebs dhe S\u00ebrbis\u00eb (s\u00eb shk19). E folura Toske, mbisundon nga Shkumbini deri n\u00eb Etoli, duke u p\u00ebrhapur n\u00eb shum\u00eb zona t\u00eb Greqis\u00eb dhe ishujve t\u00eb saj. Pak m\u00eb posht\u00eb shton se, edhe gjuha e shqipetar\u00ebve t\u00eb Italis\u00eb, sikurse ajo n\u00eb Greqi, i p\u00ebrket dialektit tosk. (28)<\/p>\n Kjo ndarje gjuh\u00ebsore ka p\u00ebrcaktuar edhe dy ndarjet gjeografike t\u00eb dy bashk\u00ebsive m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha fisnore t\u00eb shqipetar\u00ebve t\u00eb vjet\u00ebr: Iliro-Maqedon\u00ebvet dhe Iperiot\u00ebve (Epiriot\u00ebve) , t\u00eb dokumentuara n\u00eb librat e historian\u00ebve t\u00eb par\u00eb si dhe hartat e mb\u00ebrritura deri n\u00eb shk16-17. (foto posht\u00eb)<\/p>\n Do t\u00eb mjaftonte ky fakt, p\u00ebr t\u00eb d\u00ebshmuar gabimin n\u00eb p\u00ebrdorimin vet\u00ebm t\u00eb em\u00ebrtimit \u201cIlir\u201dp\u00ebr origjin\u00ebn e shqipetar\u00ebve. P\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb panoram\u00eb t\u00eb qart\u00eb t\u00eb paraardh\u00ebsve t\u00eb Kombit ton\u00eb, Kamarda i kushton nj\u00eb v\u00ebm\u00ebndje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb edhe fakteve historike. Duke mb\u00ebshtetur p\u00ebrfundimet e Johan G. Han (1811-1869) , i cili kishte b\u00ebr\u00eb studim t\u00eb thelluar p\u00ebr origjin\u00ebn e shqipetar\u00ebve, Kamarda pohon se ata jan\u00eb pasardh\u00ebs t\u00eb Iliro-Maqedon\u00ebve dhe Iperiot\u00ebve (Epirot\u00ebve) t\u00eb lasht\u00eb. (29) K\u00ebta popuj, n\u00eb koh\u00eb m\u00eb t\u00eb vjetra, sipas shkrimkruesve t\u00eb par\u00eb (Erodoto L.I.56, 58.II.52-Tucidide L.I 3.-Strabone L.V.VII.- Dionigi Alicarnass. Ant.Rom.I.17.- Esiodo, etj.) s\u00eb bashku me Hellen\u00ebt, i p\u00ebrkisnin familjes Pellazgjike dhe Lelege. (30) Duke mos v\u00ebn\u00eb n\u00eb dyshim p\u00ebrfundimin e Hahnit q\u00eb shqiptar\u00ebt i em\u00ebrtonte \u201cPellazg\u00ebt e Rinj\u201d dhe sidomos t\u00eb th\u00ebnieve t\u00eb historian\u00ebve t\u00eb sip\u00ebrp\u00ebrm\u00ebndur, dalim n\u00eb p\u00ebrfundimin se \u201corigjina ilir\u00eb\u201d e shqipetar\u00ebve \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tez\u00eb historikee mang\u00ebt, pra jo e sakt\u00eb. Q\u00eb fiset Ilire jan\u00eb shqipetar\u00ebt e lasht\u00eb, q\u00ebndron si fakt historik, por jo i plot\u00eb. Si i till\u00eb, ay nuk mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb e V\u00cbRTET\u00cb HISTORIKE. Studiuesi arb\u00ebresh, p\u00ebr t\u00eb q\u00ebn\u00eb sa m\u00eb besnik k\u00ebsaj t\u00eb v\u00ebrtete, duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb shkrimet e Herodotit dhe t\u00eb autor\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb, na sjell nj\u00eb list t\u00eb gjat\u00eb me emrat e fiseve t\u00eb lasha \u201cq\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb p\u00ebrb\u00ebnin dy bashk\u00ebsit\u00eb kryesor\u00eb, shum\u00eb pak t\u00eb dallueshme me njera-tjetr\u00ebn, q\u00eb em\u00ebrtoheshin Ilir dhe Epiriot\u00eb, dhe sot Geg\u00eb e Tosk\u00eb.\u201d (31)<\/p>\n Dh.Kamarda kur emerton Ilir\u00ebt, gjith\u00ebmon\u00eb ju bashkangjit edhe fiset Maqedone. Q\u00eb n\u00eb shk 17, At Parrino dhe nx\u00ebn\u00ebsi i tij Nikolla Keta, t\u00eb nisur gjith\u00ebmon\u00eb nga shkrimet e historian\u00ebve t\u00eb par\u00eb, por t\u00eb pasuruara edhe me sh\u00ebmbuj nga tradita kulturore dhe ajo besimtaree k\u00ebtyre fiseve, pohonin se emrat \u201cIlir\u00eb\u201d (q\u00eb n\u00ebnkuptontee dhe fiset Albani t\u00eb Shqiperis\u00eb s\u00eb mesme) , \u201cmaqedon\u201d dhe \u201ciperiot\u201d ishin thjesht emra, me t\u00eb cilat historikisht em\u00ebrtohej i nj\u00ebjti popull para-hellenik q\u00eb banont\u00eb prej shekujsh n\u00eb hapsir\u00ebn ballkanike, me tipare etnike, gjuh\u00ebsore, veshje dhe zakone t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta. (32)<\/p>\n P\u00ebr sa m\u00eb sip\u00ebr, na lind e drejta t\u00eb shpallim se, fatkeqsisht n\u00eb botimet e sotme, teza e \u201corigjin\u00ebs ilir\u00eb\u201d ka fshir\u00eb gjysm\u00ebn e historis\u00eb s\u00eb lasht\u00eb t\u00eb Kombit ton\u00eb. Faktet historike, gjuh\u00ebsore, arkeologjike, mitet, kultura e tradit\u00ebs dhe sidomos BESIMI dhe RITET, d\u00ebshmojn\u00eb se shqiptaro-arb\u00ebrit e koh\u00ebve modernee kan\u00eb origjin\u00ebn nga fiset ILIRO-IPERIOTE, (iliro-epiriote) q\u00eb Kamarda shpesh e p\u00ebrdor n\u00eb form\u00ebn \u201cIllirio-Epiroti o Schipetari\u201d (33) , historia e t\u00eb cil\u00ebve lidhet me Pellazg\u00ebt Hyjnor\u00eb. Shfryt\u00ebzimi vet\u00ebm i t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb nj\u00eb shkence (gjuh\u00ebsis\u00eb apo historis\u00eb) n\u00eb metod\u00ebn e p\u00ebrdorur p\u00ebr zbulimin e origjin\u00ebs s\u00eb popujve dhe gjuh\u00ebs s\u00eb tyre, ka sjell\u00eb pengesa t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr studiuesit dhe shpesh me p\u00ebrfundime t\u00eb gabuara. Sh\u00ebmbull jan\u00eb m\u00ebdyshjet, gjat\u00eb dy shekujve, t\u00eb gjuh\u00ebtareve t\u00eb huaj p\u00ebr origjin\u00ebn e gjuh\u00ebs dhe t\u00eb vet\u00eb shqipetar\u00ebve: \u00cbsht\u00eb ilire apo trake ? K\u00ebshtu ilirologu i njohur Radoslav Kati\u010di\u0107i pohon me bindje se \u201cAsgj\u00eb n\u00eb natyr\u00ebn e prov\u00ebs nuk \u00ebsht\u00eb paraqitur deri tash p\u00ebr prejardhjen trakase t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe\u2026 E vetmja gj\u00eb q\u00eb mund t\u00eb b\u00ebjm\u00eb tash \u00ebsht\u00eb t\u00eb jemi mendjehapur duke mbajtur mend n\u00eb k\u00ebt\u00eb kontraverz\u00eb se barra e prov\u00ebs u bie atyre q\u00eb mohojn\u00eb prejadhjen ilire t\u00eb shqipes.\u201d (Kati\u010di\u0107 1976: 187-8). (34)<\/p>\n Po p\u00ebrse duhet k\u00ebrkuar origjina, \u201cilire apo trake ? \u201d, kur shqipetaro-arb\u00ebrit e sot\u00ebm jan\u00eb pasardh\u00ebsit e bashk\u00ebsive fisnore, edhe t\u00eb Ilireve edhe t\u00eb Iperiot\u00ebve, Maqedon\u00ebve dhe t\u00eb Thrak\u00ebve t\u00eb lasht\u00eb. A nuk \u00ebsht\u00eb d\u00ebshmuar se k\u00ebto fise i p\u00ebrkisnin nj\u00eb etnije, u jan\u00eb drejtuar t\u00eb njejt\u00ebv eorakuj dhe Per\u00ebndive, kan\u00eb folur nj\u00eb gjuh\u00eb, por n\u00eb dialekte t\u00eb ndryshme dhe kan\u00eb l\u00ebn\u00eb toponime n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Ballkanin q\u00eb kan\u00eb kuptim vet\u00ebm n\u00eb shqip?<\/p>\n Kamarda pohon se\u201cQ\u00eb nga koha kur jan\u00eb p\u00ebrm\u00ebndur prej shkruesve (Straboni, Tolemeu) Maqedonet dhe Trakasit e lashte u zhduk\u00ebn gradualisht si bashk\u00ebsi, si rrjedhoj\u00eb e konflikteve t\u00eb vazhdueshme dhe pushtimeve barbare. Fiset lindore t\u00eb tyre, u asimiluan prej Sllav\u00ebve dhe Bullgar\u00ebve, nj\u00eb pjes\u00eb u b\u00ebn\u00eb Rumun\u00eb nd\u00ebrsa pjesa per\u00ebndimoree tyre, ju bashkangjit fiseve t\u00eb s\u00eb njejt\u00ebs etni, t\u00eb Iliris\u00eb dhe Epirit, q\u00eb nuk u asimiluan kurr\u00eb plot\u00ebsisht, as nga Romak\u00ebt, e aq m\u00eb pak nga Sllav\u00ebt, Bullgar\u00ebt apo Turqit\u201d. (35) Dhe n\u00eb rast se duhet t\u00eb flasim p\u00ebr pasakt\u00ebsira historike, problemi nuk q\u00ebndron vet\u00ebm p\u00ebr fiset Trake, por ve\u00e7anrisht p\u00ebr Helen\u00ebt e lasht\u00eb.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Teza e tret\u00eb: Hellen\u00ebt sipas Kamard\u00ebs<\/strong><\/p>\n Si\u00e7 e pam\u00eb n\u00eb fillim t\u00eb materialit, nism\u00ebtar\u00ebt arb\u00ebresh\u00eb t\u00eb \u201cShkoll\u00ebs albanologjike\u201d kishin si q\u00ebllim t\u00eb d\u00ebshmonin dallimin midis etnis\u00eb s\u00eb shqipetaro-arb\u00ebrve me grek\u00ebt, t\u00eb em\u00ebrtuar n\u00eb shekullin e 19, por dhe sot e k\u00ebsaj dite nga historian\u00ebt europian\u00eb si \u201cHellen\u00eb\u201d. N\u00eb fakt, ky dallim u p\u00ebrkiste \u201cgrek\u00ebve t\u00eb rinj\u201d t\u00eb pas revolucionit t\u00eb 1821, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt NerminVlora Falaski pohonte se: \u201c N\u00eb Mesjete nuk ka patur grek\u00eb-hellen\u00eb. Grek\u00ebt e sot\u00ebm jan\u00eb, n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, p\u00ebrzjerjeeetnosit shqipetar, vlleh dhe turk\u201d. (36) Kamarda dukee kuptuar r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e madhe t\u00eb k\u00ebtij problemi n\u00eb studimet historike, e ndjen t\u00eb nevojshme, pas dy vitesh t\u2019i b\u00ebj\u00eb nj\u00eb shtes\u00eb botimit t\u00eb librit t\u00eb par\u00eb. P\u00ebr t\u00eb sqaruar p\u00ebrkatsin\u00eb etnike t\u00eb hellen\u00ebve t\u00eb lasht\u00eb, ay sjell jo vet\u00ebm fakte nga shkruesit e par\u00eb dhe mitet, por krahason tradit\u00ebn zakonore, ritet dhe shpjegon ligjet fonetike t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, q\u00eb soll\u00ebn gjat\u00eb mij\u00ebravje\u00e7ar\u00ebve largimin e gjuh\u00ebs s\u00eb hellen\u00ebve nga burimi i saj pellazg.<\/p>\n Mund t\u00eb themi, me aq sa kemi mundur t\u00eb lexojm\u00eb deri m\u00eb sot, se teza \u201cHellen\u00eb\u201d asnj\u00ebher\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb trajtuar kaq gj\u00ebr\u00ebsisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim. \u00cbsht\u00eb fakt se edhe n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb, p\u00ebr origjin\u00ebn e emrit \u201cgrek\u201d dhe atij t\u00eb lasht\u00eb \u201chellen\u201d dhe ar\u00ebsyes se, p\u00ebrse emri \u201chellen\u201d barazohet me emrin \u201cgrek\u201d, studiuesit nuk na kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb d\u00ebshmi historike, gjuh\u00ebsore apo besimtare. Kjo mang\u00ebsi ka sjell\u00eb, q\u00eb n\u00eb Historiografin\u00eb europiane dhe bot\u00ebrore, bashk\u00ebsit\u00eb fisnore iliro-iperiote dhe maqedone, t\u00eb trajtohen etnikisht t\u00eb ndryshme nga ato t\u00eb hellen\u00ebve t\u00eb lasht\u00eb dhe n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi me t\u00eb gjith\u00eb fiset e jugut ballkanik. Kamarda d\u00ebshmon (si\u00e7 do ta shikojm\u00eb m\u00eb posht\u00eb) se GJUHA, n\u00eb \u00e7do koh\u00eb ka shprehur af\u00ebrsin\u00ebe ngusht\u00eb t\u00eb tribuve Iliro-Maqedone-Iperiote me ato Hellene dmth t\u00eb Eolo-Doro-Jon\u00ebvet. (37) Ky trajtim i gabuar i Historis\u00eb s\u00eb lasht\u00eb\u00ebsht\u00eb rrjedhoj\u00ebedhe nga moskuptimi i em\u00ebrtimit \u201cbarbar\u201d (q\u00eb p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb tez\u00eb m\u00eb vete) , n\u00eb koh\u00ebn kur Herodoti e ka p\u00ebrdorur p\u00ebr gjuh\u00ebn e k\u00ebtyre fiseve dhe renien e studiuesve n\u00eb \u201ckurthin\u201dpolitik t\u00eb fjalimeve t\u00eb Demostenit kund\u00ebr mbret\u00ebrve maqedonas.<\/p>\n Kamarda na jep nj\u00eb LASHT\u00cbSI TJET\u00cbR nga ajo q\u00eb paraqitet sot, gj\u00eb q\u00eb i b\u00ebn veprat e tij\u00ab Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese \u00bb dhe \u00abAppendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese\u00bb, materiale shume t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr nj\u00eb debat t\u00eb hapur shkencor. Historiae Lasht\u00eb e Greqis\u00eb, si\u00e7 eem\u00ebrtohet sot, ka dy kulme t\u00eb lavdishme q\u00eb kan\u00eb mrekulluar t\u00eb gjith\u00eb brezat pasardh\u00ebs t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore: Luft\u00ebn e Troj\u00ebs dhe luftrat afro-aziatike t\u00eb Alaksandrit t\u00eb Madh. Q\u00eb t\u00eb dyja trajtohen si sh\u00ebmbuj t\u00eb triumfit t\u00eb gjenis\u00eb luftarake \u201chellene\u201d dhe t\u00eb pushtimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb qytetrimit dhe gjuh\u00ebs s\u00eb tyre, meemrin p\u00ebrgjith\u00ebsues \u201cHELLENIZ\u00cbM\u201d.<\/p>\n Ernst Cassirer, n\u00eb librin e tij \u201cGjuha dhe Miti\u201d (Sprache und Mythos, 1925) shprehet se n\u00eb \u00e7do em\u00ebrtim gjuh\u00ebsor (b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr gjuh\u00ebt natyrale-sh\u00ebn im) , karakteri mitik \u00ebsht\u00eb par\u00ebsor (\u2026) gjithshka n\u00eb origjin\u00eb (edhe tek emrat -sh\u00ebn im) \u00ebsht\u00eb e lidhur me mendimin mitik-besimtar. (38) Emri Hellen dhe p\u00ebr pasoj\u00ebedhe Helleniz\u00ebm e kan\u00eb origin\u00ebn nga Selleni dhe Selleniz\u00ebm, ku nga dy g\u00ebrmat e shuara fishk\u00ebllyese (s \/ h) , e dyta ka z\u00ebv\u00ebnd\u00ebsuar t\u00eb par\u00ebn dhe shpesh nuk shqiptohet (selleni-helleni, -elleni) , q\u00eb Kamarda e cilson si nj\u00ebligj fonetik t\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb shqipe. Ky ligj i lasht\u00ebsis\u00ebdhe perfundimi i E.Cassirerit v\u00ebrteton se, emrat Hellen dhe Helleniz\u00ebm, e kan\u00eb origjin\u00ebn nga besimi dhe mitete Pellazg\u00ebve. N\u00eb ato koh\u00eb para-historike sundonte vet\u00ebm nj\u00eb besim: ay H\u00cbNOR. Sellena ishteemri i Per\u00ebndesh\u00ebs h\u00ebnore q\u00eb kishte mbret\u00ebruar e para n\u00eb fronin e tempullit t\u00eb Dodon\u00ebs. K\u00ebt\u00eb lidhje me mitet nuk e gjejm\u00eb p\u00ebr emrin \u201cgrek\u201d. Deri n\u00eb shekullin e 19 (n\u00eb koh\u00ebn e luft\u00ebs \u00e7lirimtare t\u00eb 1821) , besimi i lasht\u00eb i shqipetaro-arb\u00ebr veem\u00ebrtohej \u201cS\/helleniz\u00ebm\u201d dhe luftohej nga Kisha ortodokse. E lem\u00eb k\u00ebtu trajtimin besimtar t\u00ebemrit \u201cHellen\u201d dhele t\u2019iu kthehemi fakteve historike t\u00eb r\u00ebnditura nga Kamarda dhe q\u00eb kan\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb tez\u00eb.<\/p>\n Sipas Aristotelit (Meteor.I, 14) Epiri ishte Hellada e par\u00eb, shkruan Kamarda, dhe sipas Homerit (II, XVI, 223) \u201cgrek\u00ebt\u201d e par\u00eb apo Ellin\u00ebt apo Sellin\u00ebt ishin dodonas, fise t\u00eb Kaonis\u00eb (Stefan. Eustat, Hahn I, 231, 255) q\u00eb sot i njohim me emrin Moloss\u00eb (ne shqip dmth mal\u00ebsor\u00eb). Tek Straboni, shkruhet se Gadishulli ishte i banuar nga popullsit\u00eb Trake, Maqedone, Ilire, Iperiote dhe Hellene (39) dhe jan\u00eb t\u00eb shumt\u00eb autor\u00ebt e lasht\u00eb (Erodoto, Tucidite, IIcc, :Dion. d\u2019Alic. (I, 17) q\u00eb pohojn\u00eb se n\u00eb Epir, sikurse edhe n\u00eb pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb Greqis\u00eb, nd\u00ebrmjet Shqipetar\u00ebve dhe Hellen\u00ebve, nuk ka asgj\u00eb q\u00eb i dallon, p\u00ebrve\u00e7 faktit se t\u00eb par\u00ebt kan\u00eb nj\u00eb energji m\u00eb t\u00eb madhe. (40)<\/p>\n Duke ndjekur faktet e sjella nga shkruesit e lasht\u00eb (Strab. Erodot, Stef.Biz, Scimeo etj.) se Hellen\u00ebt e kishin origjin\u00ebn nga Epiri dhe Hellada e par\u00eb shtrihej p\u00ebrreth Dodon\u00ebs dhe se Pellazg\u00ebt dodonas ishin Iperiot\u00ebt, at\u00ebhere arrijm\u00eb n\u00eb p\u00ebrfundimin se Hellen\u00ebt e lasht\u00eb, nuk ishin ndonj\u00eb fis tjet\u00ebr ve\u00e7se vet\u00eb Iperiot\u00ebt, mbi t\u00eb cil\u00ebt mbret\u00ebroi Deukalioni q\u00eb ngriti tempullin e Dodon\u00ebs. Kjo llogjik\u00eb e fakteve tregon seemri Hellen\u00eb (Sellen\u00eb) , t\u00eb cilitedhe sot nuki shpjegohet kuptimi nga historianet, e ka origjin\u00ebn nga besimi h\u00ebnor dodonas, si\u00e7 u theksua edhe m\u00eb lart. Studiuesi arb\u00ebresh Dh.Kamarda pohon s\u00eb :\u201cQytetrimi i v\u00ebrtet\u00eb i Greqis\u00eb (\u2026) fillon kur Thesal\u00ebt dhe Iperiot\u00ebt (epiriotet) , n\u00ebn emrin e Dor\u00ebve, shtrin\u00eb pushtetin e tyre n\u00eb Peloponez dhe mbi t\u00eb gjithe Hellad\u00ebn (\u2026) Pushtimi i Azis\u00eb, nj\u00eb ide e trash\u00ebguar prej kohrave pellazgjike t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Troj\u00ebs, ishte n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb luft\u00eb e pellazg\u00ebve (bashk\u00ebsive fisnore t\u00eb ilir\u00ebve-maqedon\u00ebve-iperiot\u00ebve) , si\u00e7 v\u00ebren edhe Hahni. N\u00eb rast se do t\u00eb kishin q\u00ebndruar t\u00eb lidhur me nj\u00ebri-tjetrin dhe do t\u00eb udh\u00ebhiqeshin nga nj\u00eb politik\u00ebe m\u00ebn\u00e7ur, nuk do t\u00eb ishin mundur nga Romak\u00ebt dhe aq m\u00eb pak nga Turqit\u201d. (41)<\/p>\n K\u00ebt\u00eb tez\u00eb t\u00eb \u201cShkoll\u00ebs arb\u00ebreshe t\u00eb Albanologjis\u00eb\u201d e trajtoi gj\u00ebr\u00ebsisht m\u00eb von\u00eb Aristidh Kola n\u00eb librin e tij \u00ab Arvanitasit dhe prejardhja e grek\u00ebve \u00bb ku sjell edhe nj\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike. N\u00eb Peticionin e \u00ab Lidhjes Arvanitase \u00bb m\u00eb 1897, shqipetar\u00ebt i kujtojn\u00eb mbretit gjerman- Otton, origjin\u00ebn e banor\u00ebve t\u00eb shtetit t\u00eb tij Hellen : \u00abGreku para se t\u00eb b\u00ebhej grek, ishte shqiptar, dmth pellazg\u00bb. (42) Teza e kat\u00ebrt: Kulla e Babelit dhe Ligji i Grimit<\/strong><\/p>\n Rrug\u00ebtimi q\u00eb ka ndjekur mendimi besimtar (feja) mund t\u00eb paqyrohet, sipas Usenerit, vet\u00ebm nga historia e gjuh\u00ebs. (Usener, p316) (43) Kjo shprehje \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e thell\u00eb si nga p\u00ebrmbajtja e saj fillozofike, aq edhe historike dhe gjuh\u00ebsore, si\u00e7 e d\u00ebshmon n\u00eb vepr\u00ebn e tij Petro Zhei (Shqipja dhe Sanskritishtja). Ne do t\u00eb mjaftohemi ta lexojm\u00eb s\u00eb prapthi : Tek mendimi besimtar gj\u00ebndet historia m\u00eb e lasht\u00eb e gjuh\u00ebs. K\u00ebt\u00eb na e tregon Bibla (Gen. 11, 1-9) n\u00eb mitin e nd\u00ebrtimit t\u00eb Kull\u00ebs s\u00eb Babelit.<\/p>\n Miti fillon me pohimin se m\u00eb p\u00ebrpara, n\u00eb Tok\u00eb flitej NJ\u00cb GJUHE. Njer\u00ebzit e mbledhur n\u00eb vendin eem\u00ebrtuar n\u00eb Bib\u00ebl, Sennaar (Babilonia e lasht\u00eb) vendos\u00ebn t\u00eb nd\u00ebrtojn\u00eb nj\u00eb qytet rreth nj\u00eb kulle, maja e s\u00ebcil\u00ebs do t\u00eb takonte Qiellin. Kur t\u00eb arrinin deri n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb hyjnore, do t\u00eb p\u00ebrm\u00ebndnin nj\u00eb EM\u00cbR dhe do t\u00eb mb\u00ebteshin gjith\u00ebmon\u00eb t\u00eb bashkuar. Zoti, q\u00ebe kisht\u00eb kuptuar aft\u00ebsin\u00eb e njeriut dhe p\u00ebr t\u2019i penguar t\u00eb shkelnin v\u00ebndin Hyjnor, vendosi t\u2019i jap sejcilit fis nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb ndryshme. K\u00ebshtu t\u00eb pushtuar nga mosmarrv\u00ebshjet, fiset nuk e nd\u00ebrtuan dot kull\u00ebn dhe u p\u00ebrhap\u00ebn, pa mundur t\u2019i afrohen Krijuesit dhe mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb tij qiellore. (44)<\/p>\n Ngat\u00ebrimi i Gjuh\u00ebve, vep\u00ebr e Gustav Dor\u00e9<\/strong><\/p>\n Si \u00e7do mit edhe ky, fsheh n\u00eb vetvete ide dhe histori t\u00eb v\u00ebrteta t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore. Nj\u00eb prej t\u00eb cilave \u00ebsht\u00eb edhe sot n\u00eb q\u00ebnd\u00ebr t\u00eb kund\u00ebrth\u00ebnieve gjuh\u00ebsoree historike : A \u00ebsht\u00eb folur n\u00eb zanafill vet\u00ebm nj\u00eb gjuh\u00eb (teoria e monogjenez\u00ebs) nga e cila m\u00eb von\u00eb kan\u00eb lindur gjuh\u00ebt e tjera?<\/p>\n Studiuesit arb\u00ebresh\u00eb t\u00eb \u201cShkoll\u00ebs Albanologjike\u201dishin mb\u00ebshtet\u00ebs t\u00eb tez\u00ebs s\u00eb NJ\u00cb GJUHE M\u00cbM\u00cb, t\u00eb cil\u00ebn e shihnin tek gjuha e Pellazg\u00ebve hyjnor\u00eb. Ar\u00ebsyen e q\u00ebnies s\u00eb shum\u00eb gjuh\u00ebve n\u00eb koh\u00ebt e reja Kamarda, e shikon tek dukuria e r\u00ebnd\u00ebsishme e gjuh\u00ebve e zbuluar p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb vitin 1806 nga Friedrich von Schlegel: Ndryshimin tek fjal\u00ebt, i v\u00ebndeve t\u00eb tingujve, z\u00ebv\u00ebnd\u00ebsimin me tinguj t\u00eb tjer\u00eb apo edhe r\u00ebnien e tyre, i shkaktuar nga shqiptimi i ndrysh\u00ebm n\u00eb t\u00eb folurin e njer\u00ebzve. N\u00eb vitin 1822, kjo tez\u00eb u p\u00ebrpunua nga Jacob Grimm (Deutsche Grammatik) dhe sot njhet meemrin \u201cligji i Grimmit\u201d q\u00eb u b\u00eb baza kryesore n\u00eb metod\u00ebn e shkenc\u00ebs s\u00eb Gjuh\u00ebsis\u00eb krahasuese.N\u00eb \u201cShkoll\u00ebn e Albanologjis\u00eb\u201d, si\u00e7 pohon vet\u00eb studiuesi arb\u00ebresh, ay ishte i pari q\u00eb shkeli mbi tapetin e k\u00ebsaj shkence. Sipas Kamard\u00ebs, gjuha shqipe duke q\u00ebn\u00eb gjuha e njeriut primitiv t\u00eb lindur n\u00eb gjirin e natyr\u00ebs, q\u00eb n\u00eb zanafill ka shprehur paq\u00ebndrushm\u00ebrin\u00eb e tingujve. Ve\u00e7anrisht, leht\u00ebsin\u00eb e zanoreve t\u00eb kap\u00ebrcenin apo t\u00eb ndryshonin v\u00ebndin me zanor\u00ebt e tjera dhe bashtinglloret, n\u00eb fillim, n\u00eb fund dhe sidomos br\u00ebnda fjal\u00ebve, nj\u00eb tipar q\u00eb duhet t\u00eb merret parasysh kur flitet p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe. (45)<\/p>\n Tek kjo dukuri e shqipes, por edhe tek gjuh\u00ebt e tjera, q\u00eb buron nga shqiptimi jo i sakt\u00eb i tingujve nga ana e njeriut, Kamarda shikon origjin\u00ebn e formimit t\u00eb dialekteve. Me kalimin e shekujve duke u larguar p\u00ebr her\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nga gjuha m\u00ebm\u00eb, kan\u00eb lindur gjuh\u00ebt e reja. K\u00ebshtu ka ndodhur edhe n\u00eb Hellad\u00eb (Greqi) , ku tek dialekti i Atik\u00ebs, q\u00eb gradualisht u b\u00eb mbisundues mbi dialektet e tjera, ndryshimi i tingujve tek fjal\u00ebt u b\u00eb shkas i krijimit t\u00eb gr\u00ebqishtes atike dhe me kalimin e shekujve, t\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb r\u00eb Hellene. (46)<\/p>\n Kamarda i cili \u201cka b\u00ebr\u00eb studimin m\u00eb t\u00eb plot\u00eb t\u00eb shqipes\u201c, si\u00e7 u shpreh Gustav Meyer, thekson se nga krahasimi i gjuh\u00ebs shqipe dhe gjuh\u00ebs romaike apo greqishtes s\u00eb re, vihen re ngjashm\u00ebri, jo vet\u00ebm n\u00eb struktur\u00ebn gramatikore, por edhe n\u00eb rr\u00ebnj\u00ebt dhe fjal\u00ebt e p\u00ebrbashk\u00ebta. (47) P\u00ebr t\u00eb mos u zgjatur, nuk po zgjerohem m\u00eb tej me dukurit\u00ebe tjera shoq\u00ebruese t\u00eb k\u00ebtij ligji fonetik, q\u00eb studiuesi arb\u00ebresh i shtjellon n\u00eb veprat e tij.<\/p>\n Studiuesi arvanitas i emrave tek mitet pellazge, q\u00eb sot padrejt\u00ebsisht em\u00ebrtohen \u201cgreke\u201d, Niko Stillo pohon se : \u201cGjuha pellazge kisht\u00eb 5 dialekte. Ato dialekte n\u00eb Comente Vatikana t\u00eb gramatik\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb greke (t\u00eb Dionisit Trakasit) jan\u00eb : jonike, eolike, dorike, atike, dhe e p\u00ebrbashk\u00ebt. Tre prej tyre dmth jonike, dorike dhe e p\u00ebrbashk\u00ebta, jan\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb popullit (\u2026) nd\u00ebrsa dialekti atik dhe eolik jan\u00eb gjuh\u00eb e prift\u00ebrinjve, t\u00eb cilat Herodoti i quajti fetar\u00eb. Dialekti i dor\u00ebve \u00ebsht\u00eb dialekti popullor e n\u00eb dit\u00ebt e sotme quhet tosk, nj\u00eb nga dialektet e gjuh\u00ebs shqipe, nd\u00ebrsa dialekti fetar atik sot quhet gjuha greke. Dialekti jonik \u00ebsht\u00eb geg\u00ebrishtja e sotmee shqip\u00ebs (\u2026) K\u00ebto dialekte kishin edhe alfabete t\u00eb ndryshme\u201d. (48)<\/p>\n Para Kamard\u00ebs, Z.Krispi megjith\u00ebse nuk e njihte akoma \u201cligjin e Grimmit\u201d, por nisur nga krahasimi i rr\u00ebnj\u00ebve t\u00eb lashta t\u00eb shqipes dhe gjuh\u00ebs homerike, pohonte se :\u201cGjuha shqipe ka q\u00ebn\u00eb nj\u00eb nga trungjet e par\u00eb, prej nga buroi m\u00eb pas ajo gjuh\u00eb hyjnore e helen\u00ebve\u201d. (49) Johan G. von Hahn na sjell edhe mendimin e vet\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb Hellad\u00ebs (Greqis\u00eb) : \u201cEdhe sot e k\u00ebsaj dite, grek\u00ebt e rinj dhe shqipetar\u00ebt e quajn\u00eb veten t\u00eb nj\u00eb prejardhje \u201c (50) N\u00eb p\u00ebrfundim\u2013<\/strong><\/p>\n Tezat e shtruara shum\u00eb shkurtimisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb shkrim, bazuar n\u00eb vepr\u00ebn e At Dhimit\u00ebr Kamard\u00ebs, drejtesin\u00eb e t\u00eb cilave i ripohuan studiuesit e tjer\u00eb shqipetaro-arber dhe t\u00eb huaj, bashkoh\u00ebs t\u00eb tij dhe t\u00eb dit\u00ebve t\u00eb sotme, d\u00ebshmojn\u00eb se n\u00eb shkenc\u00ebn e sotme shqipetare dhe at\u00eb europiane t\u00eb Lasht\u00ebsis\u00eb dhe Gjuh\u00ebsis\u00eb historike q\u00eb trajton Gadishullin Ballkanik, ka pasakt\u00ebsi t\u00eb m\u00ebdha. Sot, padrejtsisht em\u00ebrtimi\u201cgrek\u201d i panjohur n\u00eb koh\u00ebn e Homerit, ka shtr\u00ebmb\u00ebruar t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn historike, n\u00eb rradh\u00eb t\u00eb par\u00eb t\u00eb vet\u00eb Hellen\u00ebve Pellazg, e th\u00ebn\u00eb m\u00eb sakt\u00eb, t\u00eb et\u00ebrve t\u00eb tyre Iliro-Maqedon\u00eb dhe Trako-Iperiot\u00eb.<\/p>\n Do t\u00eb kujtoja me k\u00ebt\u00eb rast nj\u00eb shprehje t\u00eb Noam Chomsky, q\u00eb i p\u00ebrshtatet shum\u00eb gj\u00ebndjes n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn ndodhet sot problemi i LASHT\u00cbSIS\u00cb: \u201cSi \u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb ne kemi kaq shum\u00eb fakte, por dim\u00eb kaq pak ?\u201d<\/p>\n Fatbardha Demi (fatbardha_demi@yahoo.com)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dhimit\u00ebr Kamarda (1821-1882) ishte gjuh\u00ebtar e atdhetar arb\u00ebresh, botues i folklorit, me formim shkencor edhe n\u00eb fush\u00ebn e gjuh\u00ebsis\u00eb indoevropiane. Vepra e tij kryesore, \u201cSprov\u00eb e gramatologjis\u00eb krahasuese mbi gjuh\u00ebn shqipe\u201d, \u00ebsht\u00eb e para vep\u00ebr shkencore nga nj\u00eb studiues shqiptar q\u00eb i trajton faktet e gjuh\u00ebs shqipe n\u00eb planin historik krahasues. Vepra ka nj\u00eb l\u00ebnd\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21145,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"footnotes":""},"categories":[14,19],"tags":[],"yoast_head":"\n
\n\u2013 Synimi p\u00ebr t\u00eb zbuluar dhe mbledhur pasurin\u00eb e tradit\u00ebs (folklorike-besimtare) dhe historike t\u00eb Kombit shqipetar, e cila do t\u00eb d\u00ebshmonte karakterin e ndrysh\u00ebm etnik me popujt e tjer\u00eb dhe origjin\u00ebn e lasht\u00eb.<\/em><\/strong>
\n\u2013 P\u00ebrkushtimi ndaj \u00e7\u00ebshtjes komb\u00ebtare.<\/em><\/strong><\/p>\n
\nKjo ishte edhe ar\u00ebsyja, shkruanteAt V.Dorsa, q\u00eb m\u00eb detyroi t\u2019i rikthehem t\u00eb famshmes Lasht\u00ebsi, (\u2026) p\u00ebr ta ndar\u00eb historin\u00eb e grek\u00ebve, nga historia e popujve (\u2026.) q\u00eb nga autor\u00ebt e lasht\u00eb p\u00ebrcaktohen Pellazg\u00eb, Epirot\u00eb, Maqedon\u00eb e nganj\u00ebher\u00eb Ilir\u00eb dhe nga autor\u00ebt modern\u00eb, Kombi Shqipetar. (3)<\/p>\n
\nStudiuesit e huaj si Niebhur, Gioberti gjuh\u00ebtar\u00ebt e njohur Max-M\u00fcller, Schleicher, Curtins, Benlo\u00eb dhe Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907) pohon At Dhimit\u00ebr Kamarda, qe kishin shkruar p\u00ebr origjin\u00ebn e popullit dhe gjuhes s\u00eb shqipetar\u00ebve \u00ab por, asnjeri prej tyre nuk e trajtoi me sh\u00ebmbuj konkret, pun\u00eb q\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb ishte b\u00ebr\u00eb m\u00eb p\u00ebrpara, sidomos p\u00ebr sa i p\u00ebrket emrave nga Z.Krispi dheV.Dorsa. (5) T\u00eb huajt q\u00eb merreshin me tem\u00ebn shqip\u00ebtare, e kuptonin r\u00ebnd\u00ebsin e madhe t\u00eb njohurive q\u00eb studiuesit arb\u00ebresh kishin mbi gjuh\u00ebn, historin\u00eb dhe traditat e tyre. Kjo i shtynte t\u2019iu b\u00ebnin thirrje \u201cq\u00eb n\u00eb ndihm\u00eb t\u00eb shkenc\u00ebs, ata duhet t\u00eb afroheshin p\u00ebr t\u00eb zhvilluar nj\u00eb bashkbisedim t\u00eb hapur mbi natyr\u00ebn e gjuh\u00ebs s\u00eb tyre\u201d. (Pr Domenico Comparetti \u00ab Notizieed osservazioni in proposito degli Studii Critici del Pr. Ascoli (estratto dalla Revista Italiana n. 126, 134, 140, 1863) Pisa1865). (6)<\/p>\n
\nI shpreh mirnjohjen time Bibliotek\u00ebs s\u00eb ShBA, e cila e ruante librin e gjuh\u00ebtarit t\u00eb famsh\u00ebm arb\u00ebresh, \u00ab Saggio di Grammatologia comparata sulla lingua Albanese \u00bb (ribotim i vitit 1923) n\u00eb koleksionin e veprave t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb kultur\u00ebs bot\u00ebrore dhe me nd\u00ebrmjetsin\u00eb e libraris\u00eb Amazon n\u00eb Itali, u b\u00eb e mundur ta kisha n\u00eb dor\u00eb. Vepra tjet\u00ebr \u00ab Apendice\u2026 \u00bb (1866) , q\u00eb n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shtes\u00eb e s\u00eb par\u00ebs, \u00ebsht\u00eb shfryt\u00ebzuar nga Interneti.<\/p>\n
\nN\u00eb shekullin e 18 et\u00ebrit arb\u00ebresh\u00eb si P.Parrino e sidomos Nikoll Keta (\u201cTesoro di notizie su de\u2019 Macedoni\u201d1777) , duke shfryt\u00ebzuar t\u00eb dh\u00ebnat historike mbi fiset e lashta shqipetare dhe maqedonase t\u00eb shum\u00eb autor\u00ebve, t\u00eb lasht\u00eb dhe modern\u00eb, hebrej, egjiptian\u00eb, grek\u00eb, latin\u00eb, italian\u00eb, francez\u00eb, metod\u00eb q\u00eb Eqerem \u00c7abej do ta quante \u201cmoderne dhe globale, e cila edhe sot \u00ebsht\u00eb thell\u00ebsisht e drejt\u00eb\u201d, arrit\u00ebn n\u00eb p\u00ebrfundimin se gjuha maqedone e lasht\u00eb dhe ajo shqipe, i p\u00ebrkisnin trungut gjuh\u00ebsor \u201cfeniko-pellazg\u201d. (18)<\/p>\n
\nDuke mbritur n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, mbi origjin\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb fiseve ballkanike t\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb, na lind pyetja se p\u00ebrse sot gjuha greke dhe shqipe kan\u00eb dallime kaq t\u00eb m\u00ebdha? Kamarda e trajton gj\u00ebr\u00ebsisht k\u00ebt\u00eb dukuri.<\/p>\n
\nStudiues t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb huaj si Hans Krahe, i cili ka b\u00ebr\u00eb studime mbi t\u00eb folur\u00ebn e fisit t\u00eb DOR\u00cbVE, v\u00ebrejt\u00ebn se \u00ab nj\u00eb num\u00ebr fort i madh fjal\u00ebsh t\u00eb dialektit dorik, nuk mund t\u00eb shpjegohen me greqishten, por shpjegohen me an\u00eb t\u00eb ligjeve gjuh\u00ebsore t\u00eb ilirishtes \u00bb (51) P\u00ebr rrjedhoj\u00eb, si\u00e7thekson A.Kola, gjuha shqipe \u201cndihmon t\u00eb shikojm\u00eb zhvillimin e gjuh\u00ebs greke, q\u00eb nga vitet e lashta pellazge deri n\u00eb periudh\u00ebn aleksandrine dhe m\u00eb von\u00eb\u201d. (52)
\nDuhet t\u00eb shtojm\u00ebk\u00ebtu se k\u00ebt\u00eb rol, t\u00eb cilin Petro Zhei e em\u00ebrton \u201cmotivues\u201d t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe dmth q\u00eb sqaron kuptimin e rr\u00ebnj\u00ebve n\u00eb gjuh\u00ebt e tjera, ajo e luan edhe p\u00ebr gjuh\u00ebt \u201ce vdekura\u201d si sanskritishtja.<\/p>\n