{"id":18588,"date":"2019-10-27T20:16:07","date_gmt":"2019-10-27T19:16:07","guid":{"rendered":"http:\/\/redaktori.com\/?p=18588"},"modified":"2019-10-27T20:16:07","modified_gmt":"2019-10-27T19:16:07","slug":"psikologjia-e-turmave","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/redaktori.com\/?p=18588","title":{"rendered":"Psikologjia e turmave\u2026"},"content":{"rendered":"
\n

Gustav Le Bon, i lindur n\u00eb Franc\u00eb n\u00eb vitin 1841, ishte psikologu i par\u00eb q\u00eb studioi shkenc\u00ebrisht sjelljen e turmave, duke u p\u00ebrpjekur t\u00eb identifikoj\u00eb tiparet dhe duke propozuar teknika t\u00eb p\u00ebrshtatshme p\u00ebr t\u2019i udh\u00ebhequr dhe kontrolluar. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, veprat e tij u lexuan dhe studiuan me v\u00ebmendje nga diktator\u00ebt totalitar\u00eb t\u00eb n\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs, t\u00eb cil\u00ebt e bazuan pushtetin e tyre n\u00eb aft\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb kontrolluar dhe manipuluar masat.<\/span><\/span><\/p>\n

Si Lenini, ashtu edhe Hitleri e kan\u00eb lexuar vepr\u00ebn e Le Bon dhe p\u00ebrdorimi i teknikave t\u00eb caktuara t\u00eb bindjes n\u00eb diktatur\u00ebn nacional-socialiste duket se ka qen\u00eb frym\u00ebzuar prej k\u00ebshillave t\u00eb tij, por Musolini ka qen\u00eb admiruesi m\u00eb i zjarrt\u00eb i vepr\u00ebs s\u00eb psikologut francez. \u201cKam lexuar t\u00eb gjith\u00eb vepr\u00ebn e Le Bon \u2013 thoshte Musolini \u2013 dhe nuk e di se sa her\u00eb e kam rilexuar \u201cPsikologjin\u00eb e turmave\u201d. Esht\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr kapitale, tek e cila edhe sot kthehem shpesh\u201d. N\u00eb fakt, shkrimet e Le Bon dhe n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb vecant\u00eb \u201cPsikologjia e turmave\u201d e botuar n\u00eb vitin 1895 ishin nj\u00eb minier\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb ari p\u00ebr k\u00eb d\u00ebshironte q\u00eb t\u00eb kuptonte sjelljen e masave, ishte \u201ctema e re\u201d q\u00eb hidhej n\u00eb sken\u00ebn politike t\u00eb dekadave t\u00eb fundit t\u00eb tet\u00ebqind\u00ebs dhe q\u00eb do ta dominonte k\u00ebt\u00eb sken\u00eb gjat\u00eb n\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs. Lindja e mas\u00ebs, e kuptuar si \u201cnj\u00eb sasi e madhe e paqart\u00eb personash q\u00eb veprojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb uniforme\u201d ishte n\u00eb fakt rezultati i nj\u00eb procesi historik, me t\u00eb cilin p\u00ebrkuan nj\u00eb shum\u00ebsi kauzash dhe q\u00eb nisi t\u00eb marr\u00eb form\u00eb n\u00eb fundin e shekullit XIX. N\u00eb krijimin e nj\u00eb shoq\u00ebrie t\u00eb mas\u00ebs, nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm luajti progresi teknologjik, i kuptuar si nj\u00eb proces i standartizimit t\u00eb pun\u00ebs, por edhe si model i prodhimit t\u00eb objekteve, t\u00eb quajtur pik\u00ebrisht \u201ct\u00eb mas\u00ebs\u201d.<\/span><\/p>\n

Revolucioni i dyt\u00eb industrial u karakterizua n\u00eb fakt nga nj\u00eb racionalizim i fort\u00eb dhe nj\u00eb mekanizim i proceseve prodhues, t\u00eb cil\u00ebt kishin prirjen t\u00eb miratonin dhe serializonin pun\u00ebn e pun\u00ebtor\u00ebve dhe t\u00eb pun\u00ebsuarve. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb n\u00eb revolucionin e par\u00eb industrial pun\u00ebtori ishte i angazhuar n\u00eb vende pune q\u00eb nuk ndryshonin shum\u00eb prej pun\u00ebs artizanale, duke filluar q\u00eb nga viti 1870, puna e tij u b\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb e ngjashme me at\u00eb t\u00eb makinave, e privuar nga cdo lloj kontributi personal n\u00eb krijimin e objektit.<\/span><\/p>\n

Prodhimi n\u00eb mas\u00eb<\/span><\/strong><\/p>\n

Sipas modelit klasik t\u00eb zinxhirit t\u00eb montimit, pun\u00ebtori duhej q\u00eb thjesht\u00eb t\u00eb p\u00ebrs\u00ebriste pafund\u00ebsisht nj\u00eb seri identike veprimesh, q\u00eb nuk k\u00ebrkonin asnj\u00eb aft\u00ebsi praktike apo teknike dhe q\u00eb p\u00ebrfundonte duke anuluar cdo kontribut personal n\u00eb realizimin e pun\u00ebs. Nj\u00eb sistem i till\u00eb, q\u00eb sillte eleminimin e dallimeve mes pun\u00ebtor\u00ebve t\u00eb thjesht\u00eb dhe t\u00eb specializuar, si dhe mes pun\u00ebtor\u00ebve t\u00eb aft\u00eb dhe zbatuesve t\u00eb thjesht\u00eb t\u00eb urdh\u00ebrave, favorizoi krijimin e nj\u00eb mase homogjene pun\u00ebtor\u00ebsh, t\u00eb cil\u00ebt nuk dallonin as p\u00ebr nga lloji i pun\u00ebs, as p\u00ebr nga aft\u00ebsia, as p\u00ebr nga paga dhe q\u00eb si pasoj\u00eb kishin prirjen t\u00eb krijonin nj\u00eb grup kompakt n\u00eb brend\u00ebsi t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Homologjizimi i proceseve prodhues solli nga ana e tij homologjizimin e objekteve t\u00eb krijuar dhe shitur, q\u00eb nga ana e vet solli nj\u00eb standartizim t\u00eb konsumit dhe shijeve. Objekti i mas\u00ebs, gjithnj\u00eb identik me vetveten, kish prirjen t\u00eb krijonte konsumator\u00eb identik\u00eb dhe t\u00eb modifikonte n\u00eb drejtim t\u00eb nj\u00eb barazie anonime sjelljet kolektive. Sado i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, transformimi industrial dhe prodhues nuk ishte i vetmi p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr krijimin e t\u00eb ashtuquajtur\u00ebs \u201cmas\u00eb\u201d. Pati edhe ngjarje t\u00eb nj\u00eb natyre m\u00eb politike. Paradoksalisht, ekzistenca e mas\u00ebs u zbulua dhe studiua p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb duke u nisur nga nj\u00eb seri faktesh politik\u00eb, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebt u demonstrua forca e saj e pabesueshme. N\u00eb Franc\u00eb, p\u00ebr shembull, masa u shnd\u00ebrrua n\u00eb objekt v\u00ebmendjeje q\u00eb t\u00eb nes\u00ebrmen e trazirave revolucionare t\u00eb vitit 1789, p\u00ebr t\u2019u rikthyer m\u00eb pas si tem\u00eb e pranishme n\u00eb tratativat politike dhe sociologjike, pas episodeve t\u00eb Komun\u00ebs s\u00eb Parisit n\u00eb vitin 1781. Eg\u00ebrsia e sjelljeve kolektive n\u00eb periudh\u00ebn e terrorit revolucionar dhe t\u00eb kryengritjes n\u00eb kryeqytet shtyu shum\u00eb intelektual\u00eb francez\u00eb q\u00eb t\u00eb ngrejn\u00eb pik\u00ebpyetje, dhe, mbi t\u00eb gjitha, t\u00eb shqet\u00ebsohen p\u00ebr sjelljet e turmave, e cila shihej tashm\u00eb si e aft\u00eb edhe p\u00ebr lajthitje nga m\u00eb t\u00eb tmerrshmet.<\/span><\/p>\n

Vepra e Le Bon<\/span><\/strong><\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb sfond social dhe intelektual, i mbushur me kuriozitet dhe akoma m\u00eb shum\u00eb frik\u00eb kundrejt mas\u00ebs q\u00eb \u201cpo lindte\u201d u maturua vepra e Gustav Le Bon, t\u00eb cilit jo rast\u00ebsisht i ishte dashur t\u00eb arratisej nga Parisi n\u00eb 1871, pasi kishte rrezikuar disa her\u00eb jet\u00ebn dhe q\u00eb, si pasoj, ndante shqet\u00ebsimin me ata q\u00eb shihnin tek turma nj\u00eb rrezik p\u00ebr shoq\u00ebrit\u00eb moderne kapitaliste.<\/span><\/p>\n

Megjithat\u00eb, sado i frym\u00ebzuar nga nj\u00eb eksperienc\u00eb personale dhe sado q\u00eb pasqyronte edhe mendimet e autor\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb, \u201cPsikologjia e turmave\u201d p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb risi t\u00eb madhe p\u00ebr epok\u00ebn dhe si e till\u00eb u mir\u00ebprit nga bashk\u00ebkoh\u00ebsit, por edhe m\u00eb shum\u00eb nga lexuesit n\u00eb vitet e par\u00eb t\u00eb n\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs. Po cila ishte vecantia e vepr\u00ebs s\u00eb Le Bon dhe p\u00ebrse meritoi kaq shum\u00eb fam\u00eb, pavar\u00ebsisht akuzave p\u00ebr diletantiz\u00ebm q\u00eb bota akademike l\u00ebshoi kund\u00ebr psikologut francez?<\/span><\/p>\n

Mbi t\u00eb gjitha, Le Bon diti t\u00eb caktoj\u00eb kufijt\u00eb e nj\u00eb fushe t\u00eb re studimesh, q\u00eb deri at\u00ebher\u00eb ishte ndar\u00eb mes psikologjis\u00eb, e cila merrej vet\u00ebm me sjelljet individuale dhe sociologjis\u00eb, q\u00eb merrej me transformimet e shoq\u00ebris\u00eb. Le Bon ishte i pari q\u00eb shfryt\u00ebzoi instrumentat dhe gjuh\u00ebn e psikologjis\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrshkruar faktet social\u00eb, me bindjen se mund t\u00eb asimilohej sjellja e mas\u00ebs n\u00eb at\u00eb t\u00eb nj\u00eb subjekti t\u00eb vet\u00ebm, sadoq\u00eb kjo ishte e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga nj\u00eb shum\u00ebsi personash. Kjo intuit\u00eb e fort\u00eb e Le Bon \u2013 q\u00eb edhe sot e k\u00ebsaj dite e ruan vlefshm\u00ebrin\u00eb e saj \u2013 ishte n\u00eb vetvete frut i nj\u00eb vizioni specifik p\u00ebr mas\u00ebn q\u00eb kishte psikologu francez. P\u00ebr autorin e \u201cPsikologjia e turmave\u201d ekzistenca e nj\u00eb mase anonime p\u00ebrfaq\u00ebsonte nj\u00eb shenj\u00eb regresi n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb moderne, q\u00eb humbiste at\u00eb diversitet individual, i cili p\u00ebrb\u00ebnte pasurin\u00eb dhe trash\u00ebgimin\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore.<\/span><\/p>\n

Ndalje e evolucionit<\/span><\/strong><\/p>\n

P\u00ebr Le Bon, turmat e m\u00ebdha ishin nj\u00eb ndalje e procesit evolutiv, i cili n\u00eb teori duhej t\u00eb vazhdonte nga e paforma, tek forma, nga e padallueshmja, tek diferencimi progresiv dhe nga sjelljet kolektive, tek veprimet e individ\u00ebve t\u00eb nxitur prej vet\u00ebdijeve t\u00eb tyre. D\u00ebshtimi i procesit evolutiv, q\u00eb kish prirjen ta conte shoq\u00ebrin\u00eb drejt stadeve m\u00eb t\u00eb lasht\u00eb t\u00eb evolucionit t\u00eb saj, e si pasoj\u00eb, t\u00eb shihte imponimin e masave \u2013 t\u00eb pakt\u00ebn sa koh\u00eb q\u00eb k\u00ebto mbeteshin pa kontroll dhe pa udh\u00ebheqje \u2013 ishte shenj\u00eb e nj\u00eb rikthimi t\u00eb barbaris\u00eb, q\u00eb i jepte fund nj\u00eb kulture t\u00eb formuar p\u00ebrgjat\u00eb nj\u00eb historie dymij\u00eb vjecare.<\/span><\/p>\n

P\u00ebr nj\u00eb nd\u00ebrlikim t\u00eb till\u00eb Le Bon e gjente konfirmimin edhe duke analizuar vet\u00eb sjelljen e mas\u00ebs, q\u00eb udh\u00ebhiqej prej instiktit dhe prej emocioneve, m\u00eb shum\u00eb se sa prej logjik\u00ebs dhe arsyes. N\u00eb syt\u00eb e tij, turma vepronte n\u00eb baz\u00eb t\u00eb ndjenjave m\u00eb primitive, ato q\u00eb nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi i evolucionit p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb hapat e par\u00eb t\u00eb zhvillimit t\u00eb njer\u00ebzimit, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb n\u00eb k\u00ebta grupime, ajo q\u00eb humbiste ishte arritja m\u00eb e madhe e njeriut modern, pra racionaliteti dhe p\u00ebrdorimi i aft\u00ebsive t\u00eb larta intelektuale. Ashtu si shum\u00eb bashk\u00ebkoh\u00ebs t\u00eb tij, Le Bon ishte i bindur p\u00ebr brisht\u00ebsin\u00eb ekstreme t\u00eb arsyes, q\u00eb konsiderohej nj\u00eb arritje e koh\u00ebve t\u00eb fundit dhe si e till\u00eb edhe e dob\u00ebt, ndryshe nga instikti, q\u00eb konsiderohej nj\u00eb karakteristik\u00eb e p\u00ebrhershme dhe e q\u00ebndrueshme e qenieve njer\u00ebzore.<\/span><\/p>\n

Por humbja e arsyes n\u00eb grumbullimet e mas\u00ebs, p\u00ebr psikologun francez, ishte tregues i nj\u00eb humbjeje shum\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe: shkrirja e nj\u00eb identiteti individual n\u00eb nj\u00eb identitet kolektiv. Pa nj\u00eb arsye autonome, sugjeronte Le Bon, njeriu kthehet pas n\u00eb gjendjen e kafsh\u00ebs dhe n\u00eb natyr\u00eb, qeniet e t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs specie i ngjajn\u00eb gjithmon\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nj\u00ebra-tjetr\u00ebs: k\u00ebshtu, n\u00eb turm\u00eb, njeriu b\u00ebhet \u201ckafsh\u00eb\u201d dhe instiktet e tij primitive e b\u00ebjn\u00eb praktikisht identik me ata q\u00eb ndajn\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn eksperienc\u00eb grupi.<\/span><\/p>\n

Turma<\/span><\/strong><\/p>\n

N\u00ebse njeriu n\u00eb turm\u00eb \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjt\u00eb me t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb tjer\u00ebt \u2013 mendonte Le Bon \u2013 ishte at\u00ebher\u00eb e mundur t\u00eb konsiderohej turma nj\u00eb subjekt i vet\u00ebm dhe ishte e drejt\u00eb t\u00eb zbatohej p\u00ebr t\u00eb ajo analiz\u00eb psikologjike q\u00eb zakonisht rezervohej p\u00ebr individ\u00ebt. Turma, sado e prirur t\u00eb kishte nj\u00eb sjellje kolektive, ishte, nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi mjeko-shkencor, nj\u00eb \u201cpacient\u201d q\u00eb psikologu duhej ta analizonte, dhe n\u00eb ishte e mundur, ta kuronte. Megjithat\u00eb, kjo analiz\u00eb e turmave e Le Bon nuk vinte pa nj\u00eb seri supozimesh ideologjik\u00eb dhe paragjykimesh, t\u00eb cil\u00ebt do t\u00eb shp\u00ebrthenin duksh\u00ebm gjat\u00eb p\u00ebrdorimit q\u00eb diktator\u00ebt totalitar\u00eb u b\u00ebn\u00eb teorive t\u00eb tij. Mbi t\u00eb gjitha, n\u00ebse masat jan\u00eb rezultat i nj\u00eb \u201cngecjeje\u201d t\u00eb vet\u00ebdijes dhe t\u00eb arsyes, at\u00ebher\u00eb padyshim q\u00eb ato duhet t\u00eb kontrollohen dhe futen n\u00eb rrug\u00ebn e duhur nga nj\u00eb elit\u00eb apo nga nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebs q\u00eb ka ruajtur nj\u00eb individualitet t\u00eb fort\u00eb.<\/span><\/p>\n

Dhe pik\u00ebrisht kjo ishte qasja e Musolinit, i cili shprehej n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr mas\u00ebn dhe p\u00ebr rolin e tij n\u00eb udh\u00ebheqjen e masave: \u201cMasa p\u00ebr mua nuk \u00ebsht\u00eb asgj\u00eb tjet\u00ebr p\u00ebrvecse nj\u00eb tuf\u00eb dhensh, deri kur organizohet. Nuk jam aspak kund\u00ebr saj. Vet\u00ebm mendoj q\u00eb ajo nuk mund t\u00eb vet\u00eborganizohet\u201d. Ai i Musolinit ishte nj\u00eb mendim q\u00eb p\u00ebrkonte n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrsosur me at\u00eb t\u00eb Le Bon, i cili konsideronte t\u00eb domosdoshme vendosjen e nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsi n\u00eb krye t\u00eb masave: \u201cDalja e nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsi t\u00eb masave p\u00ebrb\u00ebn alternativ\u00ebn e vetme ndaj dor\u00ebzimit para mbret\u00ebrimit t\u00eb masave\u201d.<\/span><\/p>\n

Shqet\u00ebsimi i Le Bon p\u00ebr lirin\u00eb e masave \u00ebsht\u00eb tregues i ideologjis\u00eb konservatore q\u00eb ai mbartte, dhe q\u00eb e shtynte t\u00eb kund\u00ebrshtonte si \u201chapjet\u201d demokratike t\u00eb epok\u00ebs s\u00eb tij, ashtu edhe supozimet e mendimit iluminist.<\/span><\/p>\n

Le Bon, si Makiaveli<\/span><\/strong><\/p>\n

Autori i \u201cPsikologjia e turmave\u201d e p\u00ebrcmonte hipotez\u00ebn e nj\u00eb shoq\u00ebrie t\u00ebr\u00ebsisht demokratike, n\u00eb gjendje t\u00eb vet\u00ebqeverisej dhe q\u00eb rregullohej prej parimeve t\u00eb arsyes. P\u00ebr Le Bon, shoq\u00ebrit\u00eb demokratike jo vet\u00ebm ishin t\u00eb destinuara t\u00eb d\u00ebshtonin, por ato p\u00ebrb\u00ebnin edhe nj\u00eb rrezik p\u00ebr vet\u00eb jet\u00ebn e shoq\u00ebris\u00eb, sepse i shtynin njer\u00ebzit drejt mediokritetit. Le Bon e quante t\u00eb pamundur edukimin e t\u00eb gjith\u00eb mas\u00ebs me parimet e arsyes dhe dominimit t\u00ebr\u00ebsor prej saj, dhe n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb mendonte q\u00eb pushteti duhej t\u00eb mbahej nga njer\u00ebz q\u00eb shk\u00eblqejn\u00eb: k\u00ebshtu q\u00eb, ai mendonte se e vetmja form\u00eb e mundshme e qeverisjes ishte ajo e elit\u00ebs. Megjithat\u00eb, Le Bon ishte i vet\u00ebdijsh\u00ebm q\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e tij asnj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebs nuk do t\u00eb mund t\u00eb qeveriste pa mb\u00ebshtetjen e masave: me fundin e epok\u00ebs s\u00eb monarkive t\u00eb bazuara n\u00eb forc\u00ebn ekonomike, ushtarake apo autoritetin dinastik, udh\u00ebheq\u00ebsi i v\u00ebrtet\u00eb politik do t\u00eb mund t\u00eb qeveriste vet\u00ebm n\u00ebse do t\u00eb kishte mb\u00ebshtetjen e masave.<\/span><\/p>\n

Dhe, si nj\u00eb Makiavel modern, Le Bon do t\u00eb merrte p\u00ebrsip\u00ebr detyr\u00ebn q\u00eb t\u2019i m\u00ebsonte princit t\u00eb ardhsh\u00ebm se si t\u00eb fitonte mendjen dhe zemrat e turm\u00ebs.<\/span><\/p>\n

Rregulli i par\u00eb q\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsi duhet t\u00eb ndjek\u00eb p\u00ebr t\u00eb fituar mb\u00ebshtetjen e turmave \u00ebsht\u00eb q\u00eb t\u00eb komandoj\u00eb duke i b\u00ebr\u00eb apel ndjenjave dhe jo arsyes; dhe pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb k\u00ebshill\u00eb t\u00eb Le Bon e p\u00ebrdor\u00ebn gjer\u00ebsisht diktator\u00ebt totalitar\u00eb t\u00eb n\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs, t\u00eb cil\u00ebt ishin mish\u00ebrimi i nj\u00eb pushteti i cili e fiton mb\u00ebshtetjen e turmave pa u dh\u00ebn\u00eb atyre t\u00eb drejt\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsimi dhe aspak liri.<\/span><\/p>\n

Le Bon ishte kund\u00ebr projektit iluminist t\u00eb shkat\u00ebrrimit t\u00eb sigurive tradicionale, q\u00eb duke dob\u00ebsuar besimin tek Zoti dhe tek Shteti kishin dob\u00ebsuar n\u00eb fakt aft\u00ebsin\u00eb e besimit t\u00eb masave. Le Bon thoshte: \u201cFilozof\u00ebt e shekullit t\u00eb fundit kan\u00eb marr\u00eb me zell detyr\u00ebn p\u00ebr t\u00eb shkat\u00ebrruar iluzionet fetar\u00eb, politik\u00eb dhe social\u00eb me t\u00eb cil\u00ebt kishin jetuar prej qindra vitesh baballar\u00ebt tan\u00eb. Duke i shkat\u00ebrruar, ata kan\u00eb \u201cthar\u00eb\u201d burimet e shpres\u00ebs\u201d.<\/span><\/p>\n

P\u00ebr t\u2019u qeverisur pa u vendosur nj\u00eb regjim anarkie t\u00eb rrezikshme, masat duhet t\u00eb kthehen t\u00eb besojn\u00eb dhe detyra e udh\u00ebheq\u00ebsit t\u00eb ardhsh\u00ebm t\u00eb turmave \u00ebsht\u00eb q\u00eb t\u00eb rivendos\u00eb besimin tek komuniteti, edhe pse ky nuk do t\u00eb ket\u00eb m\u00eb natyr\u00eb t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, por tok\u00ebsore. P\u00ebr Le Bon, turmat nuk mund t\u00eb udh\u00ebhiqeshin nga arsyeja, p\u00ebr arsye se fryma e turm\u00ebs karakterizohet nga t\u00eb ndjerit dhe jo nga t\u00eb menduarit. Diskutimi logjik dhe racional mund t\u00eb sh\u00ebrbej\u00eb p\u00ebr t\u00eb bindur nj\u00eb njeri t\u00eb vet\u00ebm, por jo p\u00ebr t\u00eb udh\u00ebhequr nj\u00eb mas\u00eb. Sipas autorit t\u00eb \u201cPsikologjis\u00eb\u2026\u201d njeriu i futur n\u00eb mas\u00eb ka nevoj\u00eb p\u00ebr iluzione, pasione, ai shtyhet nga vullneti p\u00ebr t\u00eb besuar dhe ky vullnet rritej, n\u00eb momentin kur iluzionet e vjet\u00ebr ishin futur n\u00eb kriz\u00eb prej iluminizmit. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb arsyeja \u00ebsht\u00eb fakt tranzitor, ndjenja dhe nevoja p\u00ebr t\u00eb besuar jan\u00eb forca arkaike dhe t\u00eb p\u00ebrhershme t\u00eb njeriut dhe udh\u00ebheq\u00ebsi duhet t\u00eb ngop\u00eb me shpresa dhe iluzione t\u00eb reja k\u00ebt\u00eb etje p\u00ebr shpres\u00eb. N\u00ebse shikojm\u00eb revolucionet e m\u00ebdhenj, thoshte Le Bon, v\u00ebrejm\u00eb se si t\u00eb gjith\u00eb ishin t\u00eb prodhuar prej shpres\u00ebs dhe besimeve dhe jo prej nj\u00eb arsyetimi t\u00eb sakt\u00eb: krisht\u00ebrimi dhe islamizmi, suksesi i revolucionit francez dhe i Napoleonit jan\u00eb frut i shpres\u00ebs dhe jo i \u201carsyes s\u00eb past\u00ebr\u201d.<\/span><\/p>\n

Totalitarizmat<\/span><\/strong><\/p>\n

Totalitarizmat e shekullit XX thith\u00ebn plot\u00ebsisht leksionin e Le Bon, u ofruan individ\u00ebve iluzione t\u00eb rinj tek t\u00eb cil\u00ebt mund t\u00eb besonin, u angazhuan p\u00ebr krijimin e miteve dhe legjendave t\u00eb reja, edhe pse shpesh k\u00ebta ishin n\u00eb kontradikt\u00eb me nj\u00ebra- tjetr\u00ebn. Musolini vecan\u00ebrisht shfryt\u00ebzoi disa her\u00eb munges\u00ebn e programit n\u00eb fashizmin e hersh\u00ebm, gj\u00eb q\u00eb solli si transformizmin e tij politik, ashtu edhe ndryshimet n\u00eb programin e partis\u00eb. Me k\u00ebt\u00eb qasje Musolini tregonte se kishte metabolizuar m\u00ebsimet e Le Bon n\u00eb lidhje me karakterin e pangat\u00ebrruesh\u00ebm t\u00eb iluzioneve, si dhe mbante mend mjaft mir\u00eb sugjerimin e tij p\u00ebr t\u00eb nxitur d\u00ebshir\u00ebn p\u00ebr besim t\u00eb turmave, kjo edhe n\u00eb kurriz t\u00eb koherenc\u00ebs s\u00eb arsyetimeve t\u00eb tij. N\u00eb fakt ishte vet\u00eb Musolini q\u00eb pohonte se \u201cvet\u00ebm besimi l\u00ebviz malet, dhe jo arsyeja. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb instrument, por nuk mund t\u00eb jet\u00eb forca l\u00ebviz\u00ebse e masave. Sot madje, edhe m\u00eb pak se dikur. Njer\u00ebzit sot kan\u00eb m\u00eb pak koh\u00eb p\u00ebr t\u00eb menduar. Esht\u00eb i pabesuesh\u00ebm dispozicioni i njeriut modern p\u00ebr t\u00eb besuar\u201d.<\/span><\/p>\n

Por p\u00ebrvecse kishte p\u00ebrthithur mir\u00eb m\u00ebsimin e domosdoshm\u00ebris\u00eb s\u00eb iluzioneve, Musolini tregonte se kish p\u00ebrvet\u00ebsuar mir\u00eb nj\u00eb sugjerim tjet\u00ebr edhe m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb Le Bon: krijimin e besimit t\u00eb pakusht\u00ebzuar tek udh\u00ebheq\u00ebsi. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb cdo iluzion mund t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsohet nga nj\u00eb tjet\u00ebr, cdo besim i z\u00eb vendin paraardh\u00ebsit edhe kur jan\u00eb n\u00eb kontrast t\u00eb hapur, besimi tek udh\u00ebheq\u00ebsi duhet t\u00eb mbetet gjithmon\u00eb i pandryshuar n\u00ebse do t\u00eb ruash kontrollin mbi turmat. Udh\u00ebheq\u00ebsi duhet t\u00eb transformohet n\u00eb nj\u00eb hyjni t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb tok\u00ebsore, i zhveshur qoft\u00eb edhe nga dyshimi i gabimit, duke v\u00ebn\u00eb n\u00eb shfryt\u00ebzim t\u00eb gjith\u00eb strategjit\u00eb e propagand\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, shembulli i fashizmit italian, por edhe m\u00eb tep\u00ebr ai gjerman dhe sovjetik jan\u00eb demonstrime t\u00eb pagabuesh\u00ebm t\u00eb k\u00ebsaj nevoje t\u00eb paralajm\u00ebruar shum\u00eb koh\u00eb m\u00eb par\u00eb nga Le Bon. N\u00eb Bashkimin Sovjetik, kulti i personalitetit i Stalinit ishte nj\u00eb prej parimeve mbi t\u00eb cilin u ngrit i gjith\u00eb aparati totalitar dhe n\u00eb Gjermani askush nuk kish dyshime n\u00eb pagabueshm\u00ebrin\u00eb e Hitlerit, edhe at\u00ebher\u00eb kur sinjalet e humbjes n\u00eb Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore nis\u00ebn t\u00eb b\u00ebhen t\u00eb duksh\u00ebm.<\/span><\/p>\n

P\u00ebr nj\u00eb sistem totalitar, udh\u00ebheq\u00ebsi \u00ebsht\u00eb n\u00eb fakt boshti i t\u00eb gjith\u00eb sistemit, sepse ndryshe nga sa ndodh n\u00eb diktaturat e thjeshta, gjithcka q\u00eb ndodh n\u00eb vend \u00ebsht\u00eb n\u00ebn p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb e tij. N\u00eb Bashkimin Sovjetik dhe n\u00eb Gjermani, si Stalini ashtu edhe Hitleri merrnin p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb e cdo veprimi q\u00eb kryhej nga nj\u00eb funksionar i tyre, nj\u00eb demonstrim i faktit q\u00eb vet\u00ebm ata ishin emanimi i pushtetit dhe q\u00eb burokrat\u00ebt dhe vart\u00ebsit ishin thjesht\u00eb zbatues t\u00eb vullnetit t\u00eb tyre. N\u00eb po t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb, kthesa autoritare e fashizmit italian \u2013 e n\u00eb disa drejtime edhe totalitare \u2013 erdhi n\u00eb janar t\u00eb vitit 1925, kur Musolini vendosi t\u00eb marr\u00eb p\u00ebrsip\u00ebr p\u00ebrgjegj\u00ebsi t\u00eb plot\u00eb p\u00ebr vrasjen e Matteottit, q\u00eb ish kryer nga dy vras\u00ebs, p\u00ebr llogari t\u00eb nj\u00eb porosit\u00ebsi t\u00eb paidentifikuar. Nj\u00eb marrje e till\u00eb e p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb nga udh\u00ebheq\u00ebsi unik \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e procesit dialektik q\u00eb n\u00eb regjimet totalitar\u00eb vendoset mes atyre q\u00eb komandojn\u00eb dhe atyre q\u00eb binden dhe q\u00eb n\u00ebse nuk ekziston, v\u00eb n\u00eb kriz\u00eb t\u00eb gjith\u00eb struktur\u00ebn: kjo shpjegon p\u00ebrse sapo hipnin n\u00eb pushtet, k\u00ebta diktator\u00eb arrinin ta ruanin pa iu dashur t\u00eb luftonin kund\u00ebr fraksioneve t\u00eb brendsh\u00ebm, sepse bindja e t\u00eb gjith\u00ebve ishte q\u00eb, n\u00ebse rr\u00ebzohej udh\u00ebheq\u00ebsi, do t\u00eb shembej i gjith\u00eb sistemi. N\u00eb nj\u00eb sistem totalitar, ndryshe nga sa mund t\u00eb mendohet zakonisht, pushteti nuk mbahet vet\u00ebm me dhun\u00eb, por \u00ebsht\u00eb frut i nj\u00eb \u201ckontraktimi\u201d reciprok mes udh\u00ebheq\u00ebsit dhe masave t\u00eb dominuara. Plotfuqishm\u00ebria e udh\u00ebheq\u00ebsit sh\u00ebrben si sfond p\u00ebr d\u00ebshir\u00ebn e mas\u00ebs q\u00eb t\u00eb heq\u00eb dor\u00eb nga p\u00ebrgjegj\u00ebsia p\u00ebr lirin\u00eb e vet, dhe dor\u00ebzimi i liris\u00eb dhe vullnetit t\u00eb saj t\u00eb lir\u00eb n\u00eb duart e udh\u00ebheq\u00ebsit \u00ebsht\u00eb cmimi q\u00eb masa \u00ebsht\u00eb e gatshme t\u00eb paguaj\u00eb me q\u00ebllim q\u00eb t\u2019ia \u201chedh\u00eb\u201d mbi shpin\u00eb dikujt tjet\u00ebr fajet dhe gabimet e saj.<\/span><\/p>\n

Sekreti i pushtetit<\/span><\/strong><\/p>\n

Me nj\u00eb mendjempreht\u00ebsi t\u00eb madhe, Le Bon pikasi n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnien e vecant\u00eb mes udh\u00ebheq\u00ebsit dhe turm\u00ebs sekretin p\u00ebr marrjen e pushtetit n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb moderne industriale. Psikologu francez nuhati nevoj\u00ebn e identitetit, e pranishme n\u00eb form\u00eb t\u00eb fshehur n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb turmat njer\u00ebzore: braktisja e vecantis\u00eb dhe individualitetit q\u00eb realizohet tek turma duhet t\u00eb korrespondoj\u00eb me krijimin e nj\u00eb identiteti t\u00eb qart\u00eb kolektiv. Individi \u00ebsht\u00eb i gatsh\u00ebm t\u00eb heq\u00eb dor\u00eb nga nj\u00eb \u201cUn\u00eb\u201d n\u00eb favor t\u00eb nj\u00eb \u201cNe\u201d, me kushtin q\u00eb ky subjekt i ri t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb personalitet specifik. Ky personalitet mund t\u00eb formohet vet\u00ebm p\u00ebrmes nd\u00ebrhyrjes s\u00eb \u201cpushtuesit\u201d t\u00eb masave. Masa \u00ebsht\u00eb nj\u00eb frym\u00eb kolektive e paform\u00eb, q\u00eb zot\u00ebruesi duhet ta manipuloj\u00eb si argjil n\u00eb duart e tij. Ai duhet t\u2019i jap\u00eb form\u00eb p\u00ebrmes shfryt\u00ebzimit me zot\u00ebsi t\u00eb emocioneve m\u00eb primitiv\u00eb, q\u00eb jan\u00eb edhe m\u00eb arkaik\u00eb, e si pasoj\u00eb edhe m\u00eb t\u00eb fort\u00eb. N\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr vep\u00ebr t\u00eb tij\u00ebn, \u201cAforizma t\u00eb koh\u00ebve t\u00eb sotme\u201d, Le Bon e sqaroi k\u00ebt\u00eb ide t\u00eb tij\u00ebn: \u201cTurma \u00ebsht\u00eb nj\u00eb qenie amorfe, e paaft\u00eb t\u00eb d\u00ebshiroj\u00eb apo t\u00eb veproj\u00eb pa udh\u00ebheq\u00ebsin e saj. Shpirti i saj duket i lidhur me at\u00eb t\u00eb k\u00ebtij udh\u00ebheq\u00ebsi\u201d. Si nj\u00eb magjistar, si nj\u00eb hyj, udh\u00ebheq\u00ebsi politik thirret p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb jet\u00eb turm\u00ebs, dhe ta shtyj\u00eb t\u00eb veproj\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb t\u00eb tij\u00ebn, ai gjen aleatin m\u00eb t\u00eb cmuar, pik\u00ebrisht tek nevoja p\u00ebr t\u00eb besuar dhe tek nevoja p\u00ebr identitet e individ\u00ebve q\u00eb jan\u00eb b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb e mas\u00ebs. Individi n\u00eb turm\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb fakt nj\u00eb subjekt i dob\u00ebt, q\u00eb ka humbur aft\u00ebsin\u00eb e tij p\u00ebr vet\u00ebqeverisje dhe q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb nj\u00eb \u201cUni\u201d t\u00eb fort\u00eb, tek i cili mund t\u00eb mb\u00ebshtetet.<\/span><\/p>\n

Udh\u00ebheq\u00ebsi modern politik, shpjegon Le Bon, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dirigjent i shpirt\u00ebrave, q\u00eb z\u00ebvend\u00ebson personalitetin e tij dhe at\u00eb t\u00eb individit, duke iu propozuar turm\u00ebs si nj\u00eb model me t\u00eb cilin t\u00eb identifikohet dhe si nj\u00eb guid\u00eb p\u00ebr t\u2019u ndjekur. Marr\u00ebdh\u00ebnia mes udh\u00ebheq\u00ebsit dhe turm\u00ebs, mes k\u00ebtij \u201cUni\u201d hegjemon dhe identiteteve t\u00eb brisht\u00eb dhe t\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb q\u00eb formojn\u00eb turm\u00ebn \u00ebsht\u00eb tejet delikate dhe komplekse, dhe nga menaxhimi i sakt\u00eb i saj varet suksesi apo d\u00ebshtimi n\u00eb luft\u00ebn p\u00ebr pushtet. Ndryshe nga sa ka ndodhur n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn me tiranit\u00eb e lashta, aspiranti modern p\u00ebr diktator nuk mund ta marr\u00eb dhe ruaj\u00eb pushtetin vet\u00ebm p\u00ebrmes parimit t\u00eb autoritetit apo vet\u00ebm p\u00ebrmes forc\u00ebs. Ai nuk mund t\u00eb imponoj\u00eb modelje sjelljeje q\u00eb i korrespondojn\u00eb ekskluzivisht d\u00ebshirave t\u00eb tij, pa rrezikuar q\u00eb t\u00eb humbas\u00eb mb\u00ebshtetjen e turm\u00ebs q\u00eb propozohet t\u00eb komandoj\u00eb. Diktatori modern, thot\u00eb Le Bon, duhet t\u00eb dij\u00eb t\u00eb rrok\u00eb d\u00ebshirat dhe aspiratat e fshehta t\u00eb turm\u00ebs dhe t\u00eb propozohet si mish\u00ebrim i k\u00ebtyre d\u00ebshirave dhe si personi q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb realizoj\u00eb k\u00ebto aspirata. Edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, iluzioni rezulton m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm se sa realiteti, pasi ajo q\u00eb ka r\u00ebnd\u00ebsi nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebrmbushja e k\u00ebtyre \u00ebndrrave por thjesht\u00eb t\u00eb b\u00ebsh turmat t\u00eb besojn\u00eb se je n\u00eb gjendje t\u2019i realizosh: \u201cN\u00eb histori, shkruante Le Bon tek \u201cPsikologjia e turmave\u201d, pamja ka patur gjithmon\u00eb nj\u00eb rol m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm se sa realiteti\u201d.<\/span><\/p>\n

Miti<\/span><\/strong><\/p>\n

Tirani modern duhet q\u00eb megjithat\u00eb t\u2019i kushtoj\u00eb v\u00ebmendje maksimale shmangies s\u00eb p\u00ebrballjes me realitetin, sepse n\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrimin e Le Bon, masa, q\u00eb t\u00eb kontrollohet, duhet t\u00eb mbahet n\u00eb k\u00ebt\u00eb<\/span><\/p>\n

sken\u00eb \u00ebndrrash, pa konture t\u00eb qart\u00eb. K\u00ebshtu q\u00eb, p\u00ebr t\u00eb vazhduar n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, nuk mjafton t\u00eb paraqitesh si realizuesi i d\u00ebshirave t\u00eb caktuara, por duhet edhe t\u2019i kushtosh v\u00ebmendje maksimale form\u00ebs n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn paraqiten k\u00ebto aspirata dhe projekte. Sipas autorit t\u00eb \u201cPsikologjis\u00eb s\u00eb turmave\u201d, udh\u00ebheq\u00ebsi duhet t\u00eb shfryt\u00ebzoj\u00eb mbi t\u00eb gjitha mitin, q\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb natyr\u00ebs s\u00eb vet t\u00eb vecant\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb mb\u00ebrthej\u00eb emocionet e turmave dhe t\u2019i zhvesh\u00eb nga racionaliteti. Miti \u00ebsht\u00eb vecan\u00ebrisht i p\u00ebrshtatsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb rr\u00ebmbyer v\u00ebmendjen e turm\u00ebs sepse \u00ebsht\u00eb gjuh\u00eb arkaike, u p\u00ebrket fazave fillestare t\u00eb njer\u00ebzimit, pik\u00ebrisht ashtu sikurse turma p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb regres drejt stadeve m\u00eb primitiv\u00eb t\u00eb organizimit njer\u00ebzor dhe ka nj\u00eb forc\u00eb bind\u00ebse shum\u00eb t\u00eb fort\u00eb, sepse bazohet pik\u00ebs\u00ebpari tek e pand\u00ebrgjegjshmja. Ndryshe nga cfar\u00ebdolloj projekti racional, miti nuk parashikon asnj\u00eb kontroll pas vlefshm\u00ebris\u00eb s\u00eb tij, p\u00ebr arsye se p\u00ebrmbajtja e tij \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb e pap\u00ebrcaktuar e si pasoj\u00eb nuk mund t\u00eb verifikohet. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, ai ofron nj\u00eb seri t\u00eb pand\u00ebrprer\u00eb alibish p\u00ebr dirigjent\u00ebt e turmave, t\u00eb cil\u00ebt mund t\u2019i transformojn\u00eb vazhdimisht p\u00ebrmbajtjen dhe ta modifikojn\u00eb duke arritur t\u00eb shmangin p\u00ebrballjen me realitetin. Miti, shpjegon Le Bon, nuk ka nevoj\u00eb p\u00ebr asnj\u00eb koherenc\u00eb logjike, sepse ai bazohet ekskluzivisht n\u00eb fantazit\u00eb dhe nevojat e njer\u00ebzve dhe funksionon m\u00eb mir\u00eb at\u00ebher\u00eb kur arrin t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsoj\u00eb nevojat p\u00ebr shpagim dhe aspiratat e turmave.<\/span><\/p>\n

S\u00ebrish, diskutimi i Le Bon gjeti zbatim sa t\u00eb sakt\u00eb aq edhe t\u00eb pam\u00ebshirsh\u00ebm n\u00eb totalitarizmat e n\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs, q\u00eb pik\u00ebrisht tek mitet \u2013 p\u00ebr shembull raca ariane \u2013 ngrit\u00ebn nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb themeleve t\u00eb tyre. T\u00eb gjith\u00eb diktator\u00ebt totalitar\u00eb shfaq\u00ebn nj\u00eb p\u00ebrcmim ekstrem p\u00ebr faktet, duke nd\u00ebrtuar nj\u00eb propagand\u00eb t\u00eb privuar nga cfar\u00ebdolloj fakti t\u00eb demonstruesh\u00ebm. Kjo e shtyu Hrushovin ta p\u00ebrshkruante Stalinin si nj\u00eb njeri q\u00eb manifestonte nj\u00eb \u201chezitim ekstrem p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb n\u00eb konsiderat\u00eb gj\u00ebrat e jet\u00ebs\u2026 indiferent ndaj gjendjes reale t\u00eb gj\u00ebrave\u201d.<\/span><\/p>\n

Realiteti vihej praktikisht n\u00eb prov\u00eb t\u00eb fort\u00eb prej regjimeve totalitar\u00eb, q\u00eb p\u00ebrpiqeshin t\u00eb impononin gjith\u00ebpushtetshm\u00ebrin\u00eb e vullnetit dhe d\u00ebshir\u00ebs mbi faktet dhe objektivitetin e bot\u00ebs. N\u00eb nj\u00eb regjim\u00a0<\/span>totalitar t\u00ebr\u00ebsisht t\u00eb realizuar si ai sovjetik n\u00eb vitet tridhjet\u00eb, rezultonte shpesh her\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb dalloje t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn nga falsja dhe fantazin\u00eb nga iluzioni, sepse tashm\u00eb asgj\u00eb nuk matej m\u00eb me k\u00ebt\u00eb kut gjykimi. Duke qen\u00eb se i vetmi element i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm ishte funksionimi i tij p\u00ebr partin\u00eb dhe revolucionin, nuk kish m\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi q\u00eb nj\u00eb fakt i caktuar ishte i v\u00ebrtet\u00eb apo n\u00ebse dicka ishte th\u00ebn\u00eb: e vetmja pyetje p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn bot\u00ebs i k\u00ebrkohej p\u00ebrgjigje ishte besnik\u00ebria apo mosbesnik\u00ebria ndaj direktivave t\u00eb regjimit. Sado e marr\u00eb mund t\u00eb duket \u2013 dhe praktikisht b\u00ebhej fjal\u00eb p\u00ebr episode t\u00eb nj\u00eb marr\u00ebzie kolektive \u2013 n\u00eb Bashkimin Sovjetik kryheshin gjyqe ndaj mij\u00ebra njer\u00ebzve mbi baz\u00ebn e komploteve q\u00eb ishin thjesht\u00eb t\u00eb supozuar apo t\u00eb imagjinuar nga Stalini, q\u00eb gjithmon\u00eb p\u00ebrmbylleshin me d\u00ebnimin me vdekje ose internimin e t\u00eb akuzuarve. N\u00eb nj\u00eb regjim t\u00eb till\u00eb totalitar, q\u00eb kishte eleminuar dallimin mes t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs dhe t\u00eb pav\u00ebrtet\u00ebs edhe fal\u00eb bashk\u00ebpunimit aktiv t\u00eb mas\u00ebs e cila hidhej vet\u00eb n\u00eb krah\u00ebt e fantazis\u00eb dhe vullnetit t\u00eb t\u00eb gjith\u00ebpushtetshmit, qarkullonin hipoteza nga m\u00eb t\u00eb pamundurat mbi komplote t\u00eb vazhduesh\u00ebm kund\u00ebr revolucionit dhe k\u00ebto shnd\u00ebrroheshin shpesh her\u00eb n\u00eb akt- akuza ndaj personave totalisht t\u00eb pafajsh\u00ebm. Policia e fsheht\u00eb sovjetike arrinte madje t\u00eb bindte shum\u00eb t\u00eb akuzuar t\u00eb pafajsh\u00ebm p\u00ebr faj\u00ebsin\u00eb e tyre, shpesh her\u00eb madje pa patur nevoj\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrdorur tortur\u00ebn fizike, sepse i formulonte akuzat pa iu referuar asnj\u00ebher\u00eb asnj\u00eb fakti konkret. Q\u00ebllimi arrihej shpesh duke izoluar individin nga realiteti rrethues dhe duke bindur ata q\u00eb ishin p\u00ebrreth tij t\u00eb konfirmonin akuzat, duke b\u00ebr\u00eb q\u00eb n\u00eb fund i akuzuari t\u00eb dor\u00ebzohej para koherenc\u00ebs s\u00eb historis\u00eb q\u00eb propozonte policia, duke mb\u00ebrritur m\u00eb n\u00eb fund n\u00eb rr\u00ebfimin e krimeve q\u00eb nuk i kish kryer asnj\u00ebher\u00eb.<\/span><\/p>\n

Por n\u00ebse udh\u00ebheq\u00ebsi duhet t\u00eb rrok\u00eb d\u00ebshirat e turmave dhe t\u00eb shfaqet si figura mesianike n\u00eb gjendje t\u2019i realizoj\u00eb ato, ka edhe nj\u00eb tjet\u00ebr aspekt qendror n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnien me masat q\u00eb Le Bon diti ta p\u00ebrshkruaj\u00eb shum\u00eb mir\u00eb n\u00eb librin e tij \u201cPsikologjia e turmave\u201d. P\u00ebrvecse nj\u00eb realizues i d\u00ebshirave t\u00eb masave, Uni i udh\u00ebheq\u00ebsit duhet t\u00eb shnd\u00ebrrohet, sipas Le Bon, n\u00eb nj\u00eb objekt identifikimi p\u00ebr turmat. N\u00eb diktaturat moderne nuk \u00ebsht\u00eb aspak e k\u00ebshillueshme t\u00eb k\u00ebnaqesh me bindjen pasive \u2013 e cila mund t\u00eb zhduket nga nj\u00eb moment n\u00eb tjetrin \u2013 por duhet t\u00eb nxit\u00ebsh pjes\u00ebmarrjen entuziaste dhe t\u00eb vullnetshme n\u00eb pushtet. K\u00ebshtu masa ftohet vazhdimisht jo vet\u00ebm q\u00eb t\u00eb bindet por edhe t\u00eb imitoj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsin, t\u00eb sillet sikur ajo vet\u00eb \u00ebsht\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsi, nj\u00eb sjellje q\u00eb do t\u00eb gjej\u00eb shprehjen e vet tek interpretimi nacional-socialist i moralit kantian: \u201cVepro n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb till\u00eb q\u00eb, sikur Fyhreri t\u00eb t\u00eb shihte, ai do t\u00eb miratonte sjelljen t\u00ebnde\u201d.<\/span><\/p>\n

Regjimet<\/span><\/strong><\/p>\n

Regjimet totalitar\u00eb vun\u00eb n\u00eb praktik\u00eb k\u00ebta m\u00ebsime t\u00eb Le Bon, duke organizuar vazhdimisht ceremoni q\u00eb kishin p\u00ebr q\u00ebllim t\u00eb leht\u00ebsonin k\u00ebt\u00eb identifikim mes udh\u00ebheq\u00ebsit dhe turm\u00ebs, si p\u00ebrshembull tubimet e m\u00ebdhenj t\u00eb Nyrenbergut, paradat n\u00eb Sheshin e Kuq n\u00eb Mosk\u00eb dhe fjalimet e Musolinit nga Sheshi \u201cVenecia\u201d. Q\u00ebllimi i festimeve t\u00eb till\u00eb ishte q\u00eb t\u00eb b\u00ebnte masat t\u00eb ndiheshin pjes\u00ebmarr\u00ebse n\u00eb pushtet dhe n\u00eb projektet e udh\u00ebheq\u00ebsit, t\u2019u krijohej atyre p\u00ebrshtypja se mund t\u00eb p\u00ebrthithnin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb magjike forc\u00ebn, q\u00eb t\u00eb shihnin t\u2019u njihej atyre nj\u00eb rol n\u00eb nd\u00ebrtimin e shtetit totalitar. N\u00eb festimet e m\u00ebdhenj individi i futur n\u00eb mas\u00eb, i privuar tashm\u00eb nga identiteti i tij, p\u00ebrfshihej n\u00eb nj\u00eb ritual bashkimi t\u00eb shenjt\u00eb dhe mistik me udh\u00ebheq\u00ebsin e vet dhe p\u00ebrjetonte dehjen e ngjitjes pothuajse n\u00eb nivelin e udh\u00ebheq\u00ebsit. Por, n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, ky ekzaltim q\u00eb buronte nga bashkimi mistik me udh\u00ebheq\u00ebsin kontribuonte n\u00eb n\u00ebnshtrimin gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb madh t\u00eb mas\u00ebs ndaj udh\u00ebheq\u00ebsit, p\u00ebr arsye se cdo eksponent i turm\u00ebs eksperimentonte par\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e ekzistenc\u00ebs s\u00eb tij n\u00eb raport me at\u00eb t\u00eb dirigjentit. Sa m\u00eb shum\u00eb q\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsi quhej nj\u00eb person i jasht\u00ebzakonsh\u00ebm, aq m\u00eb shum\u00eb \u201cNe\u201d-ja, e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga shum\u00eb persona me nj\u00eb Un t\u00eb dob\u00ebt, mund t\u00eb sakrifikohej p\u00ebr kauz\u00ebn e tij. Jeta e nj\u00eb anonimi q\u00eb i p\u00ebrkiste mas\u00ebs jo vet\u00ebm ishte e sakrifikueshme p\u00ebr t\u00eb realizuar projektin e udh\u00ebheq\u00ebsit, por edhe vdekja e vullnetshme p\u00ebr kauz\u00ebn konsiderohej virtuti m\u00eb i lart\u00eb: jo m\u00eb kot fashizmi imponoi nj\u00eb model virtutesh ku l\u00ebvdoheshin mbi t\u00eb gjitha disiplina, bindja, ndjenja e detyr\u00ebs dhe nevoj\u00ebs p\u00ebr t\u00eb arritur nj\u00eb q\u00ebllim, heroizmi, vet\u00ebflijimi.
\nLe Bon ka merit\u00ebn q\u00eb demonstroi se si p\u00ebr t\u00eb qeverisur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb diktatoriale nj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb mas\u00ebs, nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebs duhet q\u00eb pik\u00ebs\u00ebpari t\u00eb shfaqet si nj\u00eb \u201cUn\u201d i fort\u00eb p\u00ebrball\u00eb shum\u00ebsis\u00eb s\u00eb \u201cUn\u201d-eve t\u00eb dob\u00ebt t\u00eb prodhuar nga nj\u00eb shoq\u00ebri e mas\u00ebs. Psikologu francez demonstroi gjithashtu tek \u201cPsikologjia e turmave\u201d se sa e r\u00ebnd\u00ebsishme \u00ebsht\u00eb p\u00ebr nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebs q\u00eb t\u2019u propozoj\u00eb nj\u00eb mision t\u00eb jet\u00ebs atyre q\u00eb udh\u00ebheq, nj\u00eb q\u00ebllim edhe t\u00eb parealizuesh\u00ebm, por q\u00eb ka aft\u00ebsin\u00eb t\u00eb riaktivizoj\u00eb energjit\u00eb e fjetura dhe nevoj\u00ebn e tyre p\u00ebr t\u00eb besuar. Gjithmon\u00eb Le Bon ka njohur i pari nevoj\u00ebn e masave p\u00ebr t\u2019u futur n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb simbolesh dhe shpresash, n\u00eb nj\u00eb komunitet \u2013 edhe t\u00eb marr\u00eb si ai nacionalsocialist \u2013 por ku jan\u00eb t\u00eb forta lidhjet me njer\u00ebzit e tjer\u00eb, t\u00eb cilat ruhen prej nj\u00eb ideologjie t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt dhe shum\u00eb t\u00eb fort\u00eb. N\u00eb fund \u2013 dhe ky \u00ebsht\u00eb zbulimi m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe m\u00eb i abuzuar prej regjimeve totalitar\u00eb \u2013 Le Bon kishte paralajm\u00ebruar nevoj\u00ebn e turmave p\u00ebr t\u00eb gjetur nj\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb tyre q\u00eb di t\u2019u jap\u00eb jet\u00eb shpresave t\u00eb tyre dhe t\u00eb\u00a0<\/span>realizoj\u00eb nevoj\u00ebn e tyre p\u00ebr mizori dhe hakmarrje. Le Bon i shkon merita p\u00ebr gjith\u00eb k\u00ebta zbulime, nd\u00ebrsa diktator\u00ebve totalitar\u00eb u shkon faji q\u00eb i kan\u00eb p\u00ebrdorur me brutalitet dhe mizori k\u00ebta sugjerime teorik\u00eb. Dhe i vetmi krahasim q\u00eb mund t\u00eb b\u00ebhet me histori t\u00eb tjera \u00ebsht\u00eb ai i shpik\u00ebsve t\u00eb bomb\u00ebs atomike, studiues q\u00eb nuk e kan\u00eb l\u00ebshuar at\u00eb, por q\u00eb e kan\u00eb krijuar. Le Bon hodhi themelet teorike p\u00ebr t\u00eb realizuar totalitarizmin, por ua la t\u00eb tjer\u00ebve detyr\u00ebn p\u00ebr t\u2019i zbatuar.\u00a0<\/span>MARCO UNIA\/<\/span><\/p>\n

StoriaIn \u2013 Bota.al<\/span><\/p>\n

<\/div>\n<\/div>\n