{"id":13658,"date":"2019-07-02T20:46:12","date_gmt":"2019-07-02T18:46:12","guid":{"rendered":"http:\/\/redaktori.com\/?p=13658"},"modified":"2019-07-02T20:46:12","modified_gmt":"2019-07-02T18:46:12","slug":"faik-konica-esperantoja-nje-fantazi-qesharake","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/redaktori.com\/?p=13658","title":{"rendered":"Faik Konica: Esperantoja nj\u00eb fantazi qesharake\u2026"},"content":{"rendered":"

Nga Fotaq Andrea<\/strong><\/p>\n

Me k\u00ebt\u00eb konkluzion, Faik Konica mbyll librin e tij n\u00eb fr\u00ebngjisht \u201cEse p\u00ebr gjuh\u00ebt natyrale dhe gjuh\u00ebt artificiale\u201d, botuar n\u00eb Bruksel m\u00eb 1904. Me k\u00ebto fjal\u00eb, po nisim prezantimin ton\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr shkencore, e rrall\u00eb dhe e \u00e7muar n\u00eb llojin e vet, ku gjenia koniciane shk\u00eblqen n\u00eb fush\u00ebn e filozofis\u00eb gjuh\u00ebsore dhe asaj p\u00ebrkthimore n\u00eb rrafsh europian e m\u00eb tej.
\nVep\u00ebr referenciale gjer edhe koh\u00ebt e fundit p\u00ebr p\u00ebrkrah\u00ebsit dhe kund\u00ebrshtar\u00ebt e gjuh\u00ebve artificiale, dhe ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb esperantos, kjo Ese, \u201cgoxha e pasur, goxha e shkruar mir\u00eb,\u201d si\u00e7 shprehet Apollinaire, shfaq p\u00ebrmas\u00ebn enciklopedike dhe erudite t\u00eb rilind\u00ebsit shqiptar, poliglotizmin e tij, me njohuri t\u00eb thella p\u00ebr gjuh\u00ebt semitike e indo-europiane, nga m\u00eb t\u00eb lashtat e t\u00eb rrallat \u2013 si persishtja e Zend Avest\u00ebs apo gjuha pahlavi, sanskritishtja, gjuha e teksteve veda, greqishtja e vjet\u00ebr, latinishtja, hebraishtja, arabishtja, turqishtja, etj. -, gjer n\u00eb pothuaj krejt gjuh\u00ebt e gjalla europiane. \u201cQoft\u00eb p\u00ebr parap\u00eblqim, qoft\u00eb p\u00ebr zanat, kalova jet\u00ebn time duke studiuar ligjet se si nj\u00eb gjuh\u00eb i z\u00eb vendin nj\u00eb tjetre, pa u kapur nga pamja e jashtme\u201d, shprehet Konica n\u00eb k\u00ebt\u00eb Ese, ku l\u00ebvron me origjinalitet, me qart\u00ebsi mendimi e past\u00ebrti t\u00eb shprehuri vet\u00eb fush\u00ebn e filozofis\u00eb dhe t\u00eb krahasueshm\u00ebris\u00eb gjuh\u00ebsore.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/div>\n

<\/p>\n

\"\"<\/div>\n

<\/ins>
\n<\/p>\n

\"\"Mb\u00ebshtetur n\u00eb studimet e gjuh\u00ebtar\u00ebve klasik\u00eb bot\u00ebror\u00eb, por edhe tek autor\u00eb modern\u00eb t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb tij, Faik Konica dep\u00ebrton n\u00eb k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr n\u00eb thelbin e vet\u00eb gjuh\u00ebs, p\u00ebr t\u00eb zbuluar mekanizmin e saj funksionues dhe vler\u00ebn e fjal\u00ebs si motor i mendimit nga individi n\u00eb shoq\u00ebri, brenda nj\u00eb gjuhe t\u00eb caktuar, dhe nga nj\u00eb gjuh\u00eb n\u00eb tjetr\u00ebn n\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb ndryshme gjat\u00eb procesit komunikues e p\u00ebrkthimor. Tek p\u00ebrdor nj\u00eb logjik\u00eb analitike dhe nj\u00eb dialektik\u00eb sintetike, tek njeh \u201cRepublik\u00ebn e Letrave\u201d, si\u00e7 e quan ai let\u00ebrsin\u00eb e filologjin\u00eb, dhe tek e shkruan me bukuri t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb gjuh\u00ebn fr\u00ebnge \u2013 k\u00ebt\u00eb \u201ctok\u00eb t\u00eb shkrif\u00ebt e pjellore\u201d -, Konica shfaq k\u00ebtu shpirtin e gjuh\u00ebs si institucion, si dukuri shoq\u00ebrore dhe pik\u00eb kontakti midis qytet\u00ebrimeve, si pasqyrim kulture e ndjenje artistike. Merr shembuj nga m\u00eb t\u00eb \u00e7uditshmit n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb mekanizmit fiziologjik n\u00eb trurin e njeriut p\u00ebr ruajtjen dhe mbishtres\u00ebzimin e nj\u00eb gjuhe n\u00eb kujtes\u00eb dhe i trajton faktet psikiko-gjuh\u00ebsore me holl\u00ebsi, p\u00ebr t\u00eb treguar p\u00ebrplasjen e mistershme n\u00eb trurin e njeriut midis dy gjuh\u00ebve t\u00eb ndryshme. Po ashtu, rendit e shpjegon me themel tiparet kryesore t\u00eb gjuh\u00ebve natyrale p\u00ebr t\u00eb nxjerr\u00eb m\u00eb mir\u00eb n\u00eb pah artificialitetin e gjuh\u00ebve t\u00eb fabrikuara me rregullat statike, ngurt\u00ebsin\u00eb, ngusht\u00ebsin\u00eb, varf\u00ebrin\u00eb dhe shterp\u00ebsin\u00eb q\u00eb i karakterizon, duke arritur k\u00ebsisoj n\u00eb konkluzionin logjik, v\u00ebrtetuar tashm\u00eb nga koha, se nj\u00eb gjuh\u00eb artificiale \u00ebsht\u00eb e pamundur t\u00eb p\u00ebrdoret si mjet komunikimi bot\u00ebror, se \u00ebsht\u00eb materialisht e pamundur q\u00eb t\u00eb b\u00ebhet e p\u00ebrbotshme.<\/div>\n

<\/ins><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Racional e polemist \u201cpar exellence\u201d, me gjykim t\u00eb holl\u00eb e t\u00eb thell\u00eb, gjith\u00eb argumente asgj\u00ebsuese, q\u00eb e shter arsyetimin gjer n\u00eb kufijt\u00eb e skajsh\u00ebm t\u00eb vet\u00eb arsyes e t\u00eb absurdit (\u201creductio ab absurdum\u201d), mjesht\u00ebr i p\u00ebrdorimit t\u00eb fjal\u00ebve n\u00eb nuancat m\u00eb t\u00eb holla, ironik e me ton t\u00eb prer\u00eb, me nj\u00ebfar\u00eb krenarie doktorale q\u00eb e karakterizonte, Faik Konica arrin n\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr n\u00eb p\u00ebrfundime t\u00eb qarta e t\u00eb arta q\u00eb shprehin vet\u00eb thelbin e filozofis\u00eb gjuh\u00ebsore: \u201cNj\u00eb gjuh\u00eb natyrale, thekson ai, e trajtuar n\u00eb veprimin q\u00eb ushtron mbi intelektin, \u00ebsht\u00eb shkolla m\u00eb e lart\u00eb p\u00ebr p\u00ebrpunimin e mendimit njer\u00ebzor\u2026 p\u00ebrfaq\u00ebson kulmin e p\u00ebrpjekjeve t\u00eb njer\u00ebzimit p\u00ebrgjat\u00eb shekujve, drejt bukuris\u00eb, mpreht\u00ebsis\u00eb, brisht\u00ebsis\u00eb n\u00eb shprehjen e mendimeve dhe ndjenjave\u201d. Dhe, aty-p\u00ebr-aty tregohet kategorik, kund\u00ebr gjuh\u00ebve artificiale:\u201dNj\u00eb gjuh\u00eb artificiale e p\u00ebrbotshme ul nivelin e intelektit\u2026 \u00ebsht\u00eb gjuh\u00eb kufom\u00eb\u2026 q\u00eb zhduk let\u00ebrsin\u00eb, artin e t\u00eb shkruarit, k\u00ebt\u00eb bot\u00eb t\u00eb pafund e subjektive!\u201d [\u2026]
\nOrigjinal e shkencor, plot shembuj dhe fakte interesante e t\u00eb rralla p\u00ebr ta mbajtur n\u00eb tension lexuesin, Konica dep\u00ebrton, po ashtu, n\u00eb thelbin e \u201czanatit\u201d t\u00eb shkrimtarit, t\u00eb k\u00ebsaj \u201cbote t\u00eb pafund e subjektive\u201d, tek shfaq ligjin themelor t\u00eb stilit, q\u00eb \u00ebsht\u00eb \u201carti p\u00ebr t\u00eb prekur ndjeshm\u00ebrin\u00eb e lexuesit n\u00ebp\u00ebrmjet m\u00ebnyr\u00ebs origjinale t\u00eb autorit\u201d; \u00ebsht\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht arti \u201cp\u00ebr t\u00eb kursyer v\u00ebmendjen e lexuesit apo d\u00ebgjuesit duke shpenzuar sa m\u00eb pak sforcim e lodhje\u201d, sikurse v\u00eb n\u00eb dukje filozofi anglez Herbert Spencer, t\u00eb cilit Konica nuk kursehet t\u2019i referohet. Por, p\u00ebrtej k\u00ebtij mendimi t\u00eb Spencer-it p\u00ebr nj\u00eb stil konciz nga ana e shkrimtarit, Konica mban parasysh edhe kategorin\u00eb e vet\u00eb lexuesit (si individ e si komb), shkall\u00ebn e intelektit dhe t\u00eb nivelit t\u00eb tij kulturor, natyr\u00ebn e shijeve, ndjesit\u00eb q\u00eb shkakton vet\u00eb fjala me nuancat e veta nga nj\u00eb gjuh\u00eb n\u00eb tjetr\u00ebn, etj. Ai nd\u00ebrton k\u00ebsisoj nj\u00eb trinitet t\u00eb bukur t\u00eb stilit, dhe konkretisht: shkrimtari, si produkt i nj\u00eb race (kombi) t\u00eb caktuar, vet\u00eb perceptimi dhe ndjesit\u00eb individuale e komb\u00ebtare, dhe m\u00eb n\u00eb fund kategorit\u00eb e ndryshme t\u00eb lexuesit. Jep k\u00ebsisoj k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkufizim t\u00eb bukur p\u00ebr stilin, dhe konkretisht: \u201cArti p\u00ebr t\u00eb dep\u00ebrtuar n\u00eb ndjeshm\u00ebrin\u00eb e lexuesit, \u00ebsht\u00eb stili\u201d.
\nGjithnj\u00eb n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb mekanizmit linguistik t\u00eb gjuh\u00ebve t\u00eb gjalla, po aq sa stili n\u00eb t\u00eb shprehur e n\u00eb t\u00eb shkruar, ai sheh si karakteristik\u00eb themelore t\u00eb k\u00ebtyre gjuh\u00ebve ritmin e tyre, q\u00eb i jep vet\u00eb stilit shfaqjen e l\u00ebvizjes dhe t\u00eb jet\u00ebs. Nd\u00ebrsa n\u00eb gjuh\u00ebt e vdekura, sipas Konic\u00ebs, ka humbur ndjenja e rimtit dhe e metrik\u00ebs, ka humbur, me nj\u00eb fjal\u00eb, elasticiteti i gjuh\u00ebs, tek gjuh\u00ebt e gjalla, p\u00ebrkundrazi, \u00ebsht\u00eb shi ritmi q\u00eb i b\u00ebn k\u00ebto gjuh\u00eb t\u00eb zhd\u00ebrvjellt\u00ebsohen e t\u00eb ken\u00eb frym\u00ebmarrje. \u201c\u00c7do gjuh\u00eb, v\u00ebren ai, ka ritmin e vet, si n\u00eb muzik\u00eb\u2026 ka sistemin e vet t\u00eb shenjave t\u00eb pik\u00ebsimit\u2026 Ritmi p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb bukuri letrare, nj\u00eb karakteristik\u00eb vendimtare p\u00ebr shkrimtarin e v\u00ebrtet\u00eb\u2026 Ritmi k\u00ebrkon ta njoh\u00ebsh nj\u00eb gjuh\u00eb n\u00eb thell\u00ebsi, si nj\u00eb t\u00ebr\u00ebsi, \u2026 k\u00ebrkon nj\u00eb njohje t\u00eb thell\u00eb t\u00eb gramatik\u00ebs e leksikut\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a>
\nN\u00eb kund\u00ebrv\u00ebnien gjuh\u00eb natyrale dhe gjuh\u00eb artificiale, apo gjuh\u00eb t\u00eb gjalla dhe gjuh\u00eb t\u00eb vdekura, gjuh\u00eb n\u00eb lul\u00ebzim, n\u00eb larmi e larushi mendimi nga nj\u00ebra an\u00eb, dhe gjuh\u00eb kufom\u00eb, nga ana tjet\u00ebr, Konica shfaq me qart\u00ebsi objektive dhe argumente t\u00eb themelta pse \u00e7do gjuh\u00eb e fabrikuar \u00ebsht\u00eb e destinuar t\u00eb mbetet \u201clettre morte\u201d, me konture t\u00eb paracaktuara dhe t\u00eb dh\u00ebna nj\u00ebher\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb, gjuh\u00eb pa shpirt, pa hap\u00ebsir\u00eb e koh\u00eb, \u201cgjuh\u00eb p\u00ebr gjuh\u00eb\u201d, q\u00eb mbetet shum\u00eb-shum\u00eb n\u00eb nivelin e sajes\u00ebs ekzotike, si nj\u00eb tek a trill, me lojni fjal\u00ebsh t\u00eb huazuara, si nj\u00eb bukuri artificiale, gjuh\u00eb q\u00eb nuk sh\u00ebrben p\u00ebr kurr\u00ebfar\u00ebgj\u00eb, n\u00eb kuadrin e vet thjesht autotelik e t\u00eb \u201cp\u00ebrkryerjes n\u00eb vetvete\u201d. P\u00ebr Konic\u00ebn gjuh\u00ebt artificiale nuk kan\u00eb ve\u00e7se nj\u00eb ngjyr\u00eb, nj\u00eb shije: at\u00eb t\u00eb ujit. Sepse n\u00eb vetvete ato jan\u00eb t\u00eb mbyllura, skllav\u00ebruese, t\u00eb zhveshura nga shija e v\u00ebrtet\u00eb e jet\u00ebs q\u00eb p\u00ebrcjell gjuha natyrale, t\u00eb zhveshura nga arkaizmat, neologjizmat, pa drit\u00eb-hije t\u00eb fjal\u00ebve, pa liri. Ato thjesht priren drejt pohimit t\u00eb that\u00eb e drejt mohimit t\u00eb shesht\u00eb e t\u00eb ngurt\u00eb dhe vet\u00eb ironia, \u201ckjo bim\u00eb me arom\u00eb t\u00eb k\u00ebndshme, si\u00e7 e cil\u00ebson Konica, priret t\u00eb zhduket nj\u00ebher\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb nga larmi e let\u00ebrsis\u00eb\u201d. [\u2026]
\nSot, kur ka kaluar mbi nj\u00eb shekull q\u00eb nga botimi i k\u00ebtij libri, dhe kur \u201cInternational English\u201d mbisundon si gjuh\u00eb komunikuese bot\u00ebrore (m\u00eb 2017, anglishtja flitej si gjuh\u00eb zyrtare nga 75 kombe dhe 2 miliard vet\u00eb), ky parashikim i Konic\u00ebs del m\u00eb se i v\u00ebrtetuar. Nd\u00ebrkoh\u00eb, gjuh\u00ebt artificiale dhe vet\u00eb esperantoja kan\u00eb mbetur gjuh\u00eb pa popull, pa territor komb\u00ebtar, n\u00eb \u201csh\u00ebrbim\u201d individ\u00ebsh, gjuh\u00eb n\u00eb kuad\u00ebr gjithnj\u00eb premtues e ekzotik. Vet\u00eb esperantist\u00ebt duan t\u00eb p\u00ebrllogarisin disa qindra mij\u00eb vet\u00eb q\u00eb \u201carrijn\u00eb\u201d t\u00eb p\u00ebrdorin gjuh\u00ebn e hebreut polak Zamnehof.<\/p>\n

* * *<\/p>\n

\u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se nuk kan\u00eb munguar autor\u00ebt shqiptar\u00eb q\u00eb kan\u00eb shkruar drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb huaj n\u00eb rrjedh\u00eb t\u00eb historis\u00eb, duke rrokur kryesisht tematika historike, letrare apo enciklopedike, pa p\u00ebrmendur k\u00ebtu veprat teologjike. Dhe Konica renditet nd\u00ebr ata autor\u00eb shqiptar\u00eb q\u00eb i kan\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb njohur q\u00eb her\u00ebt publikut dhe lexuesit t\u00eb huaj bot\u00ebn shqiptare, gjuh\u00ebn, doket dhe zakonet e vendit t\u00eb tij, sidomos me revist\u00ebn dygjuh\u00ebshe \u201cAlbania\u201d. Por Konica mbetet pionier e i pari autor shqiptar q\u00eb i \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjigjur lexuesit t\u00eb huaj duke trajtuar drejtp\u00ebrdrejt problematik\u00ebn e koh\u00ebs me vepra extra-shqiptare, t\u00eb fush\u00ebs socio-pedagogjike si \u201cEssai sur l\u2019Education\u201d (\u201cEse mbi Edukimin*, Bruksel, 1898), apo kjo \u201cEse mbi gjuh\u00ebt\u2026\u201d e karakterit shkencor n\u00eb fush\u00ebn filologjike.<\/p>\n

<\/div>\n